Tổng hợp Chương 7: Giày dép – Nền tảng của nẹp chỉnh hình chi dưới

Tác giả: Lê Hoàn – Nghiên cứu sinh, Thạc sĩ, Kỹ sư chỉnh hình (CPO, ISPO Category I)

Mở đầu

Giày là nền móng của mọi nẹp chi dưới: nẹp, lót hay chân giả tốt đến đâu cũng mất tác dụng nếu đặt trong một đôi giày sai. Giày chịu hai nhiệm vụ chính: truyền trọng lượng cơ thể xuống mặt đất trong lúc đi, và bảo vệ bàn chân khỏi môi trường. Giày chật hoặc sai hình dạng tạo áp lực liên tục và lực cắt, từ đó gây loét da, biến dạng ngón và tăng nguy cơ té ngã.

Bài này tổng hợp Chương 7 sách Orthotics and Prosthetics in Rehabilitation (Chui, Jorge, Yen, Lusardi, ấn bản 4, 2020; tác giả chương: D. A. Riddick, D. H. Riddick, M. Jorge), viết lại theo cách trình bày riêng, và bổ sung các bằng chứng mới từ PubMed, Scopus và Cochrane. Mỗi phần đi theo thứ tự: nguyên lý sinh cơ học trước, khuyến nghị thực hành sau, rồi bằng chứng lâm sàng hỗ trợ.

Cách đọc: đoạn Bằng chứng mới ở cuối mỗi mục là dữ liệu cập nhật ngoài sách. Bảng tổng hợp ở cuối bài cho biết mức độ chắc chắn của từng khuyến nghị.

1. Cấu tạo giày và ý nghĩa sinh cơ học

Một đôi giày gồm bốn khối: đế, thân trên (upper), gót và khuôn (last). Mỗi khối quyết định một chức năng sinh cơ học riêng, nên khi kê đơn phải xét từng khối.

Bộ phận	Cấu tạo	Chức năng sinh cơ học	Điểm cần lưu ý khi kê đơn
Đế ngoài, đế giữa, lót trong	Da, cao su, EVA, xốp	Giảm chấn, bám sàn, che chở mặt gan chân	Đế phải đủ mềm ở vùng bàn ngón để khớp bàn ngón (MTP) duỗi được cuối thì đứng; đủ ma sát để không trượt lúc tiếp đất
Cung đế (shank)	Thép lò xo, bìa da, nẹp gỗ giữa đế	Giữ vùng giữa gót và đầu xương bàn không sụp, đỡ vòm dọc	Bắt buộc khi gắn nẹp kim loại vào giày; cần cho đế rocker cứng
Thân trên: mũi (vamp), lưỡi gà, hai bên (quarter)	Da mềm, vải	Bọc mu chân, giữ bàn chân trong giày	Da mềm, thoáng, không cọ xát; bên ngoài cắt thấp hơn để tránh mắt cá
Kiểu cài	Blucher (lưỡi liền mũi), Bal-Oxford (lưỡi rời), buộc dây tới mũi	Điều chỉnh chu vi, quyết định độ rộng cửa xỏ chân	Người dùng nẹp hoặc có biến dạng: chọn blucher; nẹp cứng hoặc bàn chân thần kinh dễ tổn thương: buộc dây tới mũi
Gót	Cao su cứng, nhựa, gỗ; mặt dưới đàn hồi	Quyết định tầm gập mu cần có và tải lên bàn chân trước	Gót rộng, thấp cho ổn định; nẹp và bàn chân giả được căn chỉnh theo một chiều cao gót cố định
Gia cố: hộp mũi, ốp gót, ốp trong	Vật liệu cứng đặt trong thân trên	Giữ dáng mũi, kiểm soát bàn chân sau, đỡ bờ trong	Hộp mũi có thể làm sâu hơn để chứa ngón biến dạng
Khuôn (last)	Khuôn gỗ, thạch cao, nhựa, CAD	Quyết định hình dạng, độ vừa và cảm giác khi đi	Thẳng, hướng trong (inflare), hướng ngoài (outflare); chọn theo hình bàn chân

Vì sao chiều cao gót quan trọng. Gót càng cao, cổ chân càng phải gập gan nhiều để bàn chân trước chạm đất, và trọng tâm dồn về đầu xương bàn. Sách nêu ngưỡng thực hành: gót trên khoảng 3,8 cm (1½ inch) làm tải lên đầu xương bàn tăng rất nhanh. Với người dùng nẹp cổ bàn chân (AFO) hoặc chân giả, đổi sang giày có gót cao hoặc thấp hơn gót đã căn chỉnh sẽ làm cẳng chân nghiêng sai, kéo theo lệch gối và dáng đi.

Vì sao đế phải mềm ở vùng bàn ngón. Cuối thì đứng, cơ thể lăn qua trục khớp bàn ngón (rocker thứ ba). Đế quá cứng mà không có biên dạng rocker sẽ chặn chuyển động này, làm bước ngắn và dồn lực lên khớp cổ chân.

Lót đúc và nẹp trong giày. Lót đúc theo bàn chân tăng ổn định, giảm chấn và chuyển lực cắt ra khỏi vùng bệnh. Giày và lót là một hệ thống: giày tốt giúp lót phát huy tác dụng, giày sai làm lót vô hiệu.

2. Đo và chọn giày vừa chân

Giày vừa là giày có hình dạng khớp với hình bàn chân, không chỉ đúng số. Hai yếu tố quyết định là hình dạng (đế và thân trên, do khuôn tạo ra) và kích thước. Sách nhấn mạnh cỡ giày nên chọn theo chiều dài vòm (từ gót đến khớp bàn ngón cái), để khớp bàn ngón cái nằm đúng chỗ rộng nhất và đúng đường gập của giày.

Tiêu chuẩn kiểm tra khi thử giày (đứng chịu lực):

1. Chiều dài: cách đầu ngón dài nhất đến mũi giày khoảng 1,2 cm (½ inch, xấp xỉ bề ngang ngón tay cái).
2. Chiều ngang: da thân trên ở vùng đầu xương bàn vẫn ấn lõm được chừng 1,5 mm trước khi chạm xương.
3. Hộp mũi: đủ cao và tròn để ngón nằm thẳng; mũi hình tam giác là yếu tố gây biến dạng.
4. Bản vẽ bàn chân lúc đứng phải nằm trọn trong viền đế giày.
5. Giày phải thoải mái ngay lần mang đầu, không cần “làm quen”.

Nguyên tắc đo: đo cả hai chân, cả chiều dài và chiều rộng, đo định kỳ vì bàn chân thay đổi theo tuổi, cân nặng và thai kỳ. Thử giày vào cuối ngày, khi chân lớn nhất. Bàn chân hai bên thường lệch nhau, nên chọn theo bên lớn hơn.

Độ rộng giày. Hệ cỡ Mỹ có 12 độ rộng (từ AAAAA rất hẹp đến EEEE rất rộng), nhưng cửa hàng thường chỉ bán độ rộng trung bình. Người có bàn chân rất hẹp hoặc rất rộng vì thế hay phải chọn sai. Tại Việt Nam, giày bán lẻ hầu như không ghi độ rộng, nên kiểm tra bằng tay theo tiêu chuẩn số 2 ở trên là cách thực tế nhất.

Hình bàn chân thay đổi theo thời gian. Tuổi tác, thai kỳ, béo phì làm bàn chân rộng ra. Bunion và xếp xòe đầu xương bàn làm sập vòm ngang. Ngón biến dạng làm bàn chân trước cao lên. Bàn chân bẹt hoặc vòm cao làm đổi đường viền bàn chân giữa. Khi mũi và gót không cùng cỡ, cần “khuôn kết hợp”: mũi rộng, gót hẹp.

Bằng chứng mới. Tổng quan của Buldt và Menz (2018, Journal of Foot and Ankle Research) gồm 18 nghiên cứu: 63–72% người tham gia mang giày không vừa chiều dài hoặc chiều rộng. Giày không vừa có liên quan đến đau bàn chân, biến dạng ngón nhỏ, chai và mắt cá. Người cao tuổi và người đái tháo đường hay mang giày quá hẹp (46–81% tùy nghiên cứu). Nguồn

Hệ quả thực hành: trước khi kê lót hay nẹp, luôn kiểm tra giày đang mang. Phần lớn bệnh nhân đang mang giày sai cỡ.

3. Giày theo từng giai đoạn đời sống

Bàn chân thay đổi hình dạng và chức năng suốt đời, nên tiêu chí chọn giày cũng đổi theo.

3.1. Trẻ em

Phần lớn bất thường bàn chân ở trẻ nhỏ ít triệu chứng và tự cải thiện theo tuổi. Hiểu diễn tiến tự nhiên giúp tránh can thiệp thừa.

Tình trạng	Cơ chế chính	Vai trò của giày theo sách
Bàn chân khép (metatarsus adductus)	Bàn chân trước khép, hình hạt đậu; khoảng 90% tự hết	Nếu không cải thiện sau 6–12 tuần đầu: kéo giãn, giày khuôn hướng ngoài (khuôn ngược) hoặc giày Bebax
Xoắn trong xương chày	Xoắn giữa gối và cổ chân; thường hết trước 5 tuổi	Thanh Denis Browne hoặc nẹp chống xoay kèm giày khuôn ngược; nặng và kéo dài thì cắt xương xoay
Xoắn trong xương đùi	Xoắn giữa háng và gối	Giày và nẹp không hiệu quả; sửa tư thế ngồi chữ W sang ngồi xếp bằng
Chân đi hướng ngoài	Thường do xoay ở háng hoặc xương dài	Giày không tác động
Đi nhón gót	Gân gót ngắn bẩm sinh, hoặc dấu hiệu sớm của bại não, loạn dưỡng cơ, Charcot-Marie-Tooth	Trước 4 tuổi: kéo giãn, bó bột, AFO, nẹp chỉnh hình ban đêm; thất bại thì kéo dài gân kiểu Z
Bàn chân gót vẹo ngoài (calcaneovalgus)	Do tư thế trong tử cung; phần lớn tự hết	Ca nặng: kéo giãn, bó bột nối tiếp
Xương thuyền phụ	Xương nhỏ ở củ thuyền, cọ vào giày	Lót đỡ vòm làm sẵn nâng vòm vừa đủ để hết cọ
Ngón cong (curly toes)	Gân gấp ngón ngắn bẩm sinh	Kéo giãn, lót kiểu rocker giữ ngón duỗi, giày hộp mũi sâu

Với bàn chân bẹt, cần phân biệt bàn chân bẹt mềm (vòm có khi không chịu lực, mất khi đứng) và bàn chân bẹt cứng (mất vòm cả khi không chịu lực). Sách đề xuất giày có ốp trong chắc, gót Thomas, đệm thuyền, nêm gót trong, và lót nếu cần. Nguyên tắc chung: trẻ phát triển bình thường mang giày đế mềm; trẻ có bất thường mang giày cứng hơn, ốp gót càng chắc càng kiểm soát tốt. Giày khuôn thẳng là lựa chọn kê đơn phổ biến nhất vì đủ rộng để lắp đệm, nêm mà không tạo lực bất thường.

Bằng chứng mới.

• Tổng quan Cochrane 2022 (Evans và cộng sự, 16 thử nghiệm, 1.058 trẻ): ở trẻ khỏe có bàn chân bẹt mềm không đau, lót làm riêng hay lót làm sẵn không khác giày thường về đau. Chất lượng bằng chứng thấp đến rất thấp. Tác giả kết luận không có bằng chứng chủng lót làm riêng đắt tiền cho nhóm này. Nguồn
• Phân tích gộp của Wegener và cộng sự (2011): mang giày làm trẻ đi nhanh hơn, bước dài hơn, nhưng giảm chuyển động bàn chân (tầm ngón cái, độ xoắn bàn chân, độ rộng bàn chân trước). Tác động lâu dài lên sự phát triển vẫn chưa rõ. Nghiên cứu tiến cứu cho thấy vòm dọc phát triển tự nhiên, không phụ thuộc giày. Nguồn
• Ý nghĩa: với trẻ bàn chân bẹt mềm không đau, giày vừa, đế linh hoạt là đủ. Can thiệp chỉnh hình dành cho trẻ có đau, hạn chế chức năng, hoặc bệnh lý thần kinh cơ.

3.2. Thai kỳ

Hormone thai kỳ làm lỏng dây chằng, cộng thêm cân nặng và trọng tâm dịch ra trước, khiến vòm dọc hạ, bàn chân sấp nhiều hơn, bàn chân trước rộng và dài ra. Hệ quả là đau bàn chân, tăng tải cột sống và giảm hiệu quả dáng đi.

• Chọn giày giảm chấn tốt, ốp gót chắc, cài dây hoặc dán để điều chỉnh khi phù.
• Cỡ giày lớn hơn, hộp mũi vuông hoặc sâu.
• Tránh gót cao vì làm tăng ưỡn lưng; nếu cần thì gót tối đa khoảng 2,5 cm, gót to bản.
• Lót đỡ vòm dọc và đầu xương bàn có thể giảm đau bàn chân và bảo vệ lưng.

Bằng chứng mới. Nghiên cứu theo dõi của Segal và cộng sự (2013, 49 phụ nữ, đo từ quý đầu thai kỳ đến 19 tuần sau sinh): chiều cao và độ cứng vòm giảm rõ, bàn chân dài thêm 2–10 mm. Thay đổi có vẻ vĩnh viễn, chủ yếu xảy ra ở lần mang thai đầu. Vì vậy cần đo lại chân sau sinh, không dùng cỡ giày cũ. Nguồn

3.3. Béo phì và phù

Cân nặng thừa làm hạ cả vòm dọc trong, vòm dọc ngoài và vòm ngang, làm bàn chân dài và rộng ra, tăng căng mạc gan chân và dây chằng gan chân. Hậu quả thường gặp: viêm cân gan chân, đau gót, viêm bao hoạt dịch, u thần kinh. Cần đo lại chân sau mỗi lần tăng cân đáng kể.

Người phù (suy tim, bệnh thận, dùng thuốc lợi tiểu) có bàn chân thay đổi kích thước trong ngày. Giày vừa buổi sáng có thể chật vào buổi chiều. Giải pháp là giày hoặc dép quai dán (Velcro) bằng vật liệu đúc nhiệt, điều chỉnh được chu vi.

3.4. Người cao tuổi

Khi già, mô mềm cứng hơn, yếu hơn và dễ tổn thương hơn. Đệm mỡ dưới đầu xương bàn teo và trượt ra trước, đệm mỡ gót teo và lệch ra ngoài, để lộ các u xương dễ loét. Bàn chân rộng ra, xuất hiện bunion và ngón biến dạng. Ở người đái tháo đường typ 2, bệnh khớp Charcot phá hủy cấu trúc xương mà gần như không đau, có thể dẫn đến bàn chân đáy thuyền (rocker-bottom).

Sách cho rằng phần lớn vấn đề bàn chân người cao tuổi giải quyết được bằng giày vừa và chỉnh sửa nhỏ. Giày đi bộ hoặc giày chạy là lựa chọn rẻ, đỡ tốt, có bản quai dán cho người yếu tay hoặc phù chân. Giày không vừa, dép lê và dép bệnh viện là yếu tố ngoại sinh gây té ngã.

Bằng chứng mới.

• Thử nghiệm ngẫu nhiên của Menz và cộng sự (120 người trên 65 tuổi có đau bàn chân gây tàn tật): giày sâu làm sẵn giảm đau, cải thiện chức năng và ít xuất hiện chai, mắt cá mới hơn so với nhóm chứng. Nguồn
• Thử nghiệm của Spink và cộng sự (BMJ 2011, 305 người cao tuổi): gói can thiệp gồm lót, tư vấn và hỗ trợ mua giày, bài tập bàn chân cổ chân giúp giảm 36% số lần té trong 12 tháng. Nguồn
• Tổng quan của Menant và cộng sự (2008): người cao tuổi nên mang giày gót thấp, đế chắc chống trượt, cả trong nhà và ngoài đường. Đi chân trần, chỉ đi tất, hoặc mang gót cao làm tăng nguy cơ té. Nguồn
• Lưu ý: một tổng quan hệ thống sau này cho rằng chưa đủ bằng chứng để gắn một kiểu giày cụ thể với té ngã ở người cao tuổi khỏe mạnh; có thể mức độ quen với đôi giày quan trọng hơn kiểu giày. Nguồn Tức là giày nên là một phần của gói phòng té, không phải biện pháp đơn lẻ.

4. Giày thể thao, giày đi bộ, giày công sở và tất

4.1. Giày thể thao

Mỗi loại giày thể thao được thiết kế theo hướng lực của môn đó. Giày chạy tập trung giảm chấn ở gót và chuyển động ra trước. Giày bóng rổ giảm chấn ít hơn nhưng giữ cổ chân khi di chuyển ngang. Giày aerobic cũng chịu di chuyển ngang nhưng đệm nhiều hơn ở bàn chân trước. Giày đa năng (cross-training) không dành cho người chạy cự ly dài. Giày thể thao nên dùng đúng môn và thay định kỳ vì đế giữa mất độ đàn hồi theo thời gian.

Sách gợi ý chọn giày theo kiểu bàn chân: bàn chân bẹt cần giày ổn định chống sấp, bàn chân vòm cao cần giày linh hoạt hơn.

Bằng chứng mới – điểm cần điều chỉnh so với sách. Cách chọn giày chạy theo kiểu bàn chân chưa được bằng chứng ủng hộ:

• Phân tích gộp 3 thử nghiệm ngẫu nhiên trong quân đội Mỹ (Knapik 2014): chọn giày theo chiều cao vòm không làm giảm tỷ lệ chấn thương ở cả nam và nữ (tỷ số tỷ lệ 0,97). Nguồn
• Thử nghiệm trên 81 nữ vận động viên chạy (Ryan 2011): giày kiểm soát chuyển động gây đau nhiều hơn cả ở bàn chân trung tính lẫn bàn chân sấp. Tác giả kết luận cách kê đơn theo kiểu bàn chân là quá đơn giản và có thể gây hại. Nguồn
• Cách tiếp cận thực tế hơn: để người chạy chọn giày thoải mái nhất trong vài đôi vừa chân, rồi điều chỉnh theo triệu chứng. Kiểu bàn chân vẫn cần xét khi có bệnh lý (viêm gân chày sau, biến dạng cứng).

4.2. Giày đi bộ

Giày đi bộ tốt có ba đặc điểm: kiểm soát bàn chân sau vững, mũi rộng, gót và đế giảm chấn. Đây là nền dễ chỉnh sửa nhất: có thể thêm ốp trong dài, gót Thomas, đế crepe.

4.3. Giày công sở và gót cao

Giày công sở thân thiện với bàn chân phải có hộp mũi rộng, gót thấp và vững, đủ rộng ở vùng bàn ngón, đế linh hoạt chống trượt và có đỡ vòm. Với nữ, kiểu Mary Jane mũi tròn, gót vuông là lựa chọn hợp lý.

Cơ chế gây hại của gót cao: để giày không tuột, phần mũi phải ôm chặt ngón; phần cuối cung đế gần như không đỡ bàn chân; áp lực dồn lên đầu xương bàn. Gót trên khoảng 5 cm làm mọi lót chỉnh hình mất tác dụng, vì bàn chân nghiêng làm gót lót bị nhấc lên.

Bằng chứng mới.

• Tổng quan hệ thống của Barnish và Barnish (BMJ Open 2016): mang gót cao liên quan đến vẹo ngón cái (hallux valgus), đau cơ xương khớp và chấn thương cho chính người mang. Chưa có bằng chứng kết luận về thoái hóa khớp. Nguồn
• Nghiên cứu trên 2.627 phụ nữ 50–89 tuổi (Menz 2016): so với người từng mang giày mũi rất rộng, người mang mũi hẹp hoặc rất hẹp ở tuổi 20–29 có nguy cơ vẹo ngón cái cao gấp khoảng 2,4–2,7 lần. Giai đoạn 20–39 tuổi có thể là thời kỳ quyết định. Nguồn
• Nghiên cứu theo dõi 7 năm trên 1.482 người trên 50 tuổi (Menz 2023): cứ 5 người có 1 người xuất hiện vẹo ngón cái mới; yếu tố liên quan gồm tuổi, sức khỏe kém, đau bàn chân và tiền sử mang giày chật. Nguồn

4.4. Tất

Tất hay bị bỏ qua khi kê giày nhưng có vai trò sinh cơ học thật: giảm chấn, giảm ma sát với đường may và lót giày, ngăn kích ứng do thuốc nhuộm.

• Tất cotton trắng không tẩy: ít dị ứng, thấm mồ hôi, không ép ngón như tất co giãn.
• Tất ngắn quá ép ngón; dài quá thì nhăn trong giày, tạo điểm lực cắt.
• Chun cổ tất và nịt tất không được thắt, tránh cản trở tuần hoàn.
• Tất thủng phải bỏ: lỗ thủng bóp ngón và cọ xát ở mép; chỗ mạng lại dày không đều, gây kích ứng bàn chân mất cảm giác.
• Tất đệm mật độ cao hoạt động như một lớp đệm mỡ nhân tạo, giảm lực cắt và áp lực, hữu ích cho bàn chân mất cảm giác và người chơi thể thao.

5. Giày theo đơn, giày đúc khuôn và các kỹ thuật chỉnh sửa giày

Có ba công cụ để thay đổi chức năng và trục bàn chân: lót chỉnh hình, giày theo đơn, và chỉnh sửa giày. Cả ba cùng dựa trên năm mục tiêu sinh cơ học:

1. Chuyển lực từ vùng nhạy cảm sang vùng chịu áp lực tốt, giảm ma sát, chấn động và lực cắt.
2. Thay đổi cách truyền trọng lượng qua bàn chân.
3. Nắn biến dạng còn mềm.
4. Chứa biến dạng đã cứng.
5. Hạn chế vận động ở khớp đau, viêm hoặc mất vững.

Mục tiêu phải được nêu rõ trước khi kê đơn. Khám kỹ bàn chân để tách yếu tố bệnh lý và yếu tố cơ học, từ đó chọn vật liệu và kiểu giày.

5.1. Các dạng giày bảo vệ

Dạng giày	Đặc điểm	Chỉ định
Giày da đúc nhiệt (ví dụ Thermold)	Mousse polyethylene liên kết chéo, bọt kín, ép vào da thân trên; hơ nóng là nặn theo bàn chân; có bản sâu, lót tháo rời khoảng 6 mm	Bàn chân thiếu máu, thần kinh, biến dạng; rẻ hơn giày đúc khuôn; đôi khi thay được giày đúc khuôn
Giày sâu (extra-depth)	Thêm thể tích trong giày	Đặt lót tiếp xúc toàn phần hoặc nẹp; ngón biến dạng
Giày đúc khuôn theo bàn chân	Làm trên khuôn thạch cao của chính bàn chân; thêm đệm lấp ngón, Plastazote, thanh rocker, nâng đế ngay khi làm	Biến dạng quá nặng để giày thường chứa; phân bố lại trọng lượng, hạn chế khớp, giảm nguy cơ loét thần kinh
Dép hoặc giày Plastazote (dép lành vết thương)	Làm từ khuôn thạch cao; tạm thời	Trong lúc loét thần kinh đang lành, cho người không thể đi không chịu lực

5.2. Chỉnh sửa giày và cơ chế

Nâng đế bù chênh lệch chiều dài chân. Chênh từ khoảng 1 cm (⅜ inch) trở lên: nâng toàn bộ đế ngoài bên ngắn. Dưới mức đó: nêm gót trong giày là đủ. Nếu chênh do bàn chân ngựa một bên: nêm gót ngoài. Sách lưu ý chênh lệch có thể là thật (xương ngắn sau gãy, bẩm sinh) hoặc chức năng, do mất cân bằng khung chậu (xoay chậu), xoay trước hoặc xoay sau cổ xương đùi, hoặc sấp bàn chân một bên. Vì vậy phải đánh giá độ cân bằng khung chậu, cả chiều dài tuyệt đối và tương đối, trước khi nâng đế. Nâng đế cho một chênh lệch chức năng có thể làm nặng thêm sự mất cân bằng.

Nêm gót. Nêm làm đổi hướng đường lực qua khớp. Hiệu quả nhất ở độ dày 3–6 mm tại đỉnh nêm. Nêm dày hơn làm bàn chân trượt sang phía đối diện trong giày và mất tác dụng.

• Nêm gót trong: cho gót vẹo ngoài còn mềm; nâng bờ trong gót tạo lực nghiêng trong lên xương gót, hạn chế sấp.
• Nêm gót ngoài: cho gót vẹo trong còn mềm; giảm lực đẩy vào trong lúc chạm gót.
• Nêm toàn gót: cho bàn chân ngựa cố định hoặc chức năng.
• Mục tiêu chung: đưa khớp dưới sên về tư thế trung tính trong thì đứng.

Nêm đế (bàn chân trước, giữa). Nêm đế trong tạo hiệu ứng nghiêng trong bàn chân trước; nêm đế ngoài tạo hiệu ứng nghiêng ngoài. Nêm Barton đỡ xương thuyền và nghiêng trong xương gót, dùng cho sấp nặng còn mềm, cần ốp trong chắc. Nêm đặt trong giày gần biến dạng hơn nên tạo lực lớn hơn nêm ngoài: nó nghiêng chính xương gót chứ không chỉ nghiêng chiếc giày.

Thanh bàn chân (metatarsal bar) và đế rocker.

• Thanh bàn chân: khối da hoặc cao su gắn dưới đế, ngay sau đầu xương bàn, bờ trước cong theo đường các đầu xương bàn. Nó chuyển tải từ đầu xương bàn về thân xương bàn trong pha đạp đẩy.
• Đế rocker: đế cong liền từ gót đến mũi, đỉnh cao khoảng 13–16 mm. Giày tự “lăn” thay cho khớp bàn ngón, nên giảm lực cắt và chấn động ở bàn chân giữa và trước. Chỉ định: cắt cụt một phần bàn chân, viêm khớp, đái tháo đường, cứng khớp ngón cái, và người mang nẹp hạn chế cẳng chân đổ ra trước.
• Rocker cứng cho bệnh nhân đái tháo đường: có thép lò xo từ gót đến mũi, trục lăn gần giữa bàn chân, bước ngắn hơn và giảm lực cắt ở đầu xương bàn.

Gót Thomas và gót loé. Gót Thomas kéo dài bờ trong gót về phía trước (khoảng 12 mm) và cao hơn bờ trong 4–6 mm, giúp đỡ đầu xương sên không sụp. Gót loé ngoài chống lật trong cho bàn chân sau vẹo trong; gót loé trong chống lật ngoài cho bàn chân sau vẹo ngoài.

Gót lệch tâm và ốp kéo dài. Mở rộng mặt trên gót và kéo dài ốp theo bờ trong hoặc ngoài đến gần đầu xương bàn I hoặc V, tăng kiểm soát bàn chân sau. Ví dụ: người viêm khớp dạng thấp sấp nhiều cần ốp trong chắc để giày không đổ vào trong.

Gắn nẹp kim loại. Với nẹp kim loại hai thanh dọc (liệt nửa người, liệt hai chi dưới, xơ cứng rải rác), một giá chữ U được tán đinh vào giày qua đế ngoài và lót trong, sau đó lắp khớp cổ chân nẹp vào thanh dọc. Giày cần cung đế chắc.

Nới giày và vá mềm. Da thân trên có thể nới gần một cấp độ rộng. Giày không thể dài ra thật, nhưng dụng cụ nới hộp mũi làm mũi cao và tròn hơn. Thường áp lực của mũi dẹt lên ngón mới là vấn đề chính, không phải chiều dài. Nới cục bộ hữu ích cho vẹo ngón cái, ngón búa, ngón vồ, ngón chồng, bunion ngón V. Nếu nới không đủ, cắt bỏ phần da quanh chỗ biến dạng và thay bằng miếng vá mềm (da lộn, nỉ).

Bằng chứng mới.

• Đế rocker: tổng quan của Hutchins và cộng sự (2009) xác nhận hiệu quả giảm áp lực gan chân vùng bàn chân trước, nhưng chưa có hình dạng tối ưu; tác động lên khớp gối, háng nhỏ, lên cổ chân rõ hơn. Nguồn
• Thông số rocker: nghiên cứu của Chapman và cộng sự (2013) trên 12 thiết kế, 48 người: đề xuất góc đỉnh khoảng 95°, vị trí đỉnh ở 60% chiều dài giày và góc rocker 20° để cân bằng giảm tải các vùng bàn chân trước. Góc rocker dưới 20° và đỉnh quá ra trước (trên 60%) nên tránh. Nguồn
• Tổng quan hệ thống mới nhất (Munim và cộng sự, Gait & Posture 2025, 26 nghiên cứu): cả rocker chỉ ở mũi và rocker từ gót đến mũi đều chuyển áp lực gan chân, giảm gập mu tối đa và mômen gập gan cổ chân. Cần chú ý khối lượng, độ dày và vật liệu đế. Nguồn
• Cảnh báo: rocker làm giảm thăng bằng tạm thời; nhóm nghiên cứu của Menz loại người cao tuổi hay té tái diễn khỏi thử nghiệm vì lý do này. Nguồn
• Nâng đế: tổng quan hệ thống của Campbell và cộng sự (2018, 10 nghiên cứu, 1 thử nghiệm ngẫu nhiên) cho thấy bằng chứng chất lượng thấp rằng nâng đế giảm đau và cải thiện chức năng ở người chênh lệch chiều dài chân có đau lưng, thoái hóa háng gối. Nguồn

6. Chỉ định giày cho bệnh lý bàn chân thường gặp

Với hầu hết bệnh lý bàn chân, giày giải quyết theo một trong ba hướng: chuyển tải khỏi vùng đau, hạn chế vận động khớp đau, hoặc ổn định bàn chân sau để giảm tải thứ phát ở phía trước. Thay đổi thường gặp nhất cho bàn chân trước là hộp mũi cao; cần đo chiều cao lớn nhất của ngón biến dạng khi đứng để chọn giày.

6.1. Bàn chân trước

Bệnh lý	Cơ chế gây đau	Mục tiêu	Đặc điểm giày và chỉnh sửa chính
Đau đầu xương bàn (metatarsalgia)	Teo đệm mỡ, tải quá mức lên đầu xương bàn, kích thích thần kinh gan ngón	Chuyển tải về thân xương bàn, ổn định khớp bàn ngón, ổn định bàn chân sau	Rộng, đủ dài, đế đệm, gót thấp, ốp trong dài; thanh bàn chân, đế rocker
Viêm xương vừng (sesamoiditis)	Mất đệm dưới đầu xương bàn I, hay đi kèm vẹo hoặc cứng khớp ngón cái	Chuyển tải từ khớp bàn ngón I sang vòm dọc và các xương bàn nhỏ	Thanh bàn chân ngang; rocker giảm vận động khớp ngón cái
Hội chứng Morton (ngón II dài)	Tia II dài gây mất vững bên ngoài, tăng tải xương bàn II–III	Chuyển tải về ngón cái, giữ khớp dưới sên trung tính, chứa bàn chân trước vẹo trong	Ốp trong dài, khuôn thẳng hoặc loé, hộp mũi cao rộng, cỡ đủ cho ngón II; gót Thomas hoặc đế nêm
U thần kinh Morton	Thần kinh gan ngón bị ép giữa đầu xương bàn III–IV (hoặc II–III), xơ hóa quanh thần kinh; duỗi ngón quá mức kéo căng thần kinh	Giảm ép ngang, giảm duỗi khớp bàn ngón	Giày rộng, đủ dài, gót thấp, đế đệm, dây giày chun; thanh hoặc rocker bàn chân
Đau đầu xương bàn V	Kích thích thần kinh giữa xương bàn IV–V	Chuyển tải về thân xương bàn V, mở rộng đế bờ ngoài	Khuôn loé ngoài, ốp ngoài chắc; loé gót và đế bờ ngoài
Cứng khớp ngón cái (hallux rigidus)	Thoái hóa khớp bàn ngón I, gai xương mặt mu chặn duỗi	Hạn chế vận động khớp, giảm ép mặt mu và mặt gan	Hộp mũi cao rộng, da mềm; biến dạng nặng: cung thép đến đốt ngón cái + rocker cứng
Vẹo ngón cái (bunion)	Ngón cái vẹo ngoài, xương bàn I khép; nặng thêm khi đi xoay ngoài và sấp nhiều	Giảm ép và cọ lên khớp I, giảm sấp từ chạm gót đến giữa thì đứng	Hộp mũi cao rộng, khuôn kết hợp (mũi rộng, gót nhỏ), gót thấp, ốp trong gia cố
Ngón búa, ngón vố, ngón vồ	Mất cân bằng cơ nội tại; tải tập trung ở đầu xương bàn và đầu ngón	Chuyển tải khỏi đầu xương bàn và khớp liên đốt; không ép ngón	Hộp mũi cao rộng, da mềm hoặc đúc nhiệt, đủ dài, gót thấp; thanh bàn chân, rocker

6.2. Bàn chân giữa

Bệnh lý	Mục tiêu sinh cơ học	Đặc điểm giày và chỉnh sửa
Bàn chân bẹt mềm	Giảm sấp từ chạm gót đến giữa thì đứng, nắn vẹo ngoài, giảm căng gân chày sau và dây chằng	Ốp trong dài, gót Thomas hoặc đế nêm chắc, khuôn thẳng; nêm gót trong; nặng: giày làm riêng
Bàn chân bẹt cứng	Không nắn được, chỉ giảm căng dây chằng và đau vòm	Cung đế rộng, khuôn thẳng, ốp trong dài; đế nêm giảm tải đầu xương bàn và hỗ trợ gập mu
Bàn chân ngựa mềm	Giảm gập gan, giảm tải đầu xương bàn, ổn định khớp dưới sên	Gót thấp; đế rocker hỗ trợ gập mu
Bàn chân ngựa cố định	Không cố sửa gập gan; tạo nền đỡ gót, bù chiều dài tương đối hai bên	Gót nâng (Cuban), giày cổ cao; nâng gót bên bệnh và nâng bên lành nếu cần để bên bệnh đưa chân được trong thì lăng và giảm nghiêng khung chậu
Bàn chân vòm cao	Tạo nền rộng ổn định, giảm tải gót, bờ ngoài, đầu xương bàn	Ốp gót chắc, khuôn cong; loé ngoài, đế đệm, thanh bàn chân; nặng: giày đúc khuôn
Viêm cân gan chân	Chuyển tải khỏi điểm bám, giảm căng cân gan chân và gân gót, kiểm soát sấp	Ốp trong dài, gót cao hơn một chút, đủ dài; nâng gót phía sau

6.3. Bàn chân sau

• Cứng khớp cổ chân (sau hàn xương hoặc cứng khớp). Cổ chân mất vận động nên giày phải làm thay: gót đệm mềm mô phỏng gập gan sau chạm gót, đế rocker mô phỏng gập mu cuối thì đứng. Thêm ốp gót gia cố, gót loé, có thể cổ cao; bù ngắn chi hoặc tư thế ngựa còn lại.
• Viêm gân gót, viêm bao hoạt dịch, biến dạng Haglund. Mục tiêu: giảm căng gân gót, giảm áp lực và cọ xát ở chỗ bám. Gót hơi cao, ốp trong dài, giày dài hơn một chút; với Haglund có thể dùng giày hở gót hoặc ốp gót đệm xốp.

6.4. Bằng chứng mới cho mục 6

• Cứng khớp ngón cái: thử nghiệm ngẫu nhiên của Menz và cộng sự (2016, 102 người) so sánh lót làm sẵn cá nhân hóa với giày đế rocker: hai cách giảm đau tương đương. Lót có thể là lựa chọn đầu tiên vì người bệnh tuân thủ tốt hơn và ít tác dụng phụ hơn. Nguồn Giày rocker giảm áp lực dưới các khớp bàn ngón II–V rõ hơn lót. Nguồn
• U thần kinh Morton: tổng quan hệ thống và phân tích gộp (Matthews và cộng sự, 2019) cho thấy các phác đồ điều trị theo bậc, bắt đầu bằng giày rộng gót thấp và đệm xương bàn, rồi đến lót và tiêm. Tiêm corticoid cho tỷ lệ thành công cao hơn giày và đệm (OR 6,0). Nguồn Giày và đệm vẫn nên là bước đầu vì rẻ, an toàn.
• Viêm cân gan chân: hướng dẫn lâm sàng APTA 2023 (JOSPT) đặt bài tập kéo giãn, liệu pháp bằng tay và băng dán là nền tảng. Lót (làm sẵn hoặc làm riêng) được dùng khi kết hợp với điều trị khác; tư vấn giày là một phần của chăm sóc, không phải biện pháp đơn lẻ. Nguồn
• Gân gót: thử nghiệm HEALTHY (Rabusin và cộng sự, BJSM 2021, 100 người bệnh gân gót đoạn giữa): miếng nâng gót 12 mm trong giày giảm đau và cải thiện chức năng tốt hơn bài tập ly tâm sau 12 tuần. Nguồn Cơ chế: giảm gập mu, giảm căng và ép gân. Với bệnh gân gót ở chỗ bám, bằng chứng mới ở mức loạt ca và thử nghiệm khả thi. Nguồn

7. Giày theo chẩn đoán

7.1. Viêm khớp (thoái hóa, dạng thấp, sau chấn thương)

Viêm khớp phá hủy khớp, nên giày có bốn việc: hạn chế vận động bất thường, chứa biến dạng, giảm chấn lúc tiếp đất, giảm vi chấn thương trong khớp.

• Ốp gót gia cố hạn chế khớp dưới sên; giày cổ cao hạn chế cổ chân.
• Giày sâu, da đúc nhiệt để chứa biến dạng bàn chân giữa và trước.
• Đế rocker rút ngắn khoảng cách gót – khớp bàn ngón, giảm tầm cổ chân cần cho đạp đẩy.
• Gót đệm, lót giảm chấn, gót loé giảm dao động trong – ngoài.

Sách dẫn tổng quan Cochrane (Hawke 2008): lót làm riêng giảm đau bàn chân sau 3 tháng ở trẻ viêm khớp vị thành niên so với giày đỡ thường, và giảm đau bàn chân sau ở người lớn viêm khớp dạng thấp so với không can thiệp.

Bằng chứng mới.

• Tổng quan Cochrane về nẹp và dụng cụ trong viêm khớp dạng thấp: giày sâu mang 2 tháng giảm đau khi đi và leo cầu thang; giày sâu kèm lót bán cứng giảm đau tốt hơn giày sâu đơn thuần. Nguồn
• Tổng quan của Frecklington và cộng sự (2018): can thiệp bằng giày giảm đau, suy giảm và tàn tật trong viêm khớp dạng thấp, rõ nhất ở theo dõi ngắn khoảng 12 tuần. Đặc điểm giày quan trọng: đệm và hộp mũi rộng cho viêm khớp dạng thấp. Nguồn
• Thoái hóa khớp gối (ngoài phạm vi chương, bổ sung): thử nghiệm ngẫu nhiên của Paterson và cộng sự (Annals of Internal Medicine 2021, 164 người thoái hóa gối trong vừa đến nặng). Giày phẳng mềm không tốt hơn giày ổn định có đỡ; ngược lại, giày ổn định giảm đau gối khi đi nhiều hơn, và ít tác dụng phụ hơn (15% so với 32%). Nguồn Kết quả này đi ngược giả thuyết sinh cơ học ban đầu (giày phẳng mềm giảm mômen khép gối), cho thấy đo tải trong phòng thí nghiệm chưa đủ để suy ra hiệu quả lâm sàng.

7.2. Gút

Mục tiêu tương tự viêm khớp: hạn chế vận động khớp viêm, chứa biến dạng, giảm chấn. Chọn ốp gót gia cố hoặc cổ cao, giày sâu da đúc nhiệt, đế rocker, lót và gót giảm chấn.

Bằng chứng mới. Thử nghiệm ngẫu nhiên của Frecklington và cộng sự (2019, 94 người gút): thêm giày thể thao có đệm, đế giữa hai mật độ, bản rộng vào chăm sóc bàn chân không giảm đau bàn chân sau 6 tháng. Có cải thiện ngắn hạn ở tháng thứ 2 về đau toàn thân và tàn tật bàn chân, cải thiện bền về độ vừa và độ thoải mái. Mức đau ban đầu của người tham gia thấp, nên có thể đánh giá thấp hiệu quả. Nguồn

7.3. Đái tháo đường

Cơ chế loét: mất cảm giác bảo vệ khiến bàn chân chịu vi chấn thương lặp lại mà không biết. Yếu cơ nội tại gây ngón vố, tạo điểm áp lực cao trong giày. Nguy cơ loét không lành, nhiễm trùng và cắt cụt rất cao, nên phòng ngừa là điều trị hiệu quả nhất.

• Lót tiếp xúc toàn phần bằng vật liệu mềm, giảm chấn, phân bố tải ra toàn mặt gan chân. Ví dụ lớp Plastazote đúc nhiệt tiếp xúc toàn phần, đặt trên lớp giảm chấn PPT hoặc phủ neoprene (Spenco).
• Giày sâu đủ chỗ cho lót; thân trên mềm hoặc đúc nhiệt để chứa ngón biến dạng.
• Đế rocker cứng với đỉnh ngay sau đầu xương bàn để giảm áp lực khi đạp đẩy.
• Không đi chân trần.

Phân biệt hai khái niệm: lót chứa (accommodative) cân bằng và phân bố áp lực; lót chỉnh hình (orthosis) vừa đỡ vừa kiểm soát bàn chân, ví dụ trung hòa lực sấp.

Bằng chứng mới.

• Hướng dẫn IWGDF 2023 về phòng loét bàn chân đái tháo đường (phương pháp GRADE): (a) nguy cơ 1–3, không biến dạng đáng kể: tư vấn mang giày chứa được hình bàn chân và vừa đúng (khuyến nghị mạnh); (b) biến dạng làm tăng áp lực hoặc có tổn thương tiền loét: cân nhắc giày sâu, giày làm riêng, lót làm riêng, nẹp ngón; (c) đã lành loét gan chân: kê giày có hiệu quả giảm áp lực gan chân đã được chứng minh khi đi, và khuyến khích mang cả trong nhà lẫn ngoài đường. Nguồn
• Thử nghiệm DIAFOS (Bus và cộng sự, Diabetes Care 2013, 171 người vừa lành loét gan chân): giày làm riêng được tối ưu bằng đo áp lực trong giày (giảm khoảng 20% áp lực đỉnh) không giảm tái loét đáng kể trên toàn nhóm. Nhưng ở nhóm mang giày trên 80% số bước, tỷ lệ tái loét là 25,7% so với 47,8% (giảm 46%). Nguồn
• Bài học: giày phải vừa giảm tải thật sự (đo được), vừa được mang thật sự. Thiếu một trong hai điều kiện thì không bảo vệ được bàn chân. Người bệnh ít tin vào lợi ích của giày thì ít mang. Nguồn

7.4. Bệnh mạch máu ngoại biên

Khả năng lành thương kém nên bất kỳ vết trầy nào cũng làm tăng vọt nguy cơ nhiễm trùng và cắt cụt. Mục tiêu số một là bảo vệ da. Khi phù dao động: dép hoặc giày đúc nhiệt quai dán. Khi không phù: giày đúc nhiệt mềm bảo vệ mặt gan chân và các u xương. Bàn chân hay tăng nhạy cảm nên cần giày đệm êm. Dây giày chun giúp giày giãn theo phù nhẹ.

7.5. Liệt nửa người sau đột quỵ

Trương lực cơ có thể thấp hoặc cao. Giày chủ yếu phục vụ nẹp, đôi khi tự kiểm soát được rối loạn nhẹ.

• Ốp gót gia cố ổn định bàn chân lúc chạm gót; gót loé hoặc cổ cao tăng ổn định thì đứng.
• Cung đế cứng cho một số loại nẹp.
• Bàn chân ngựa: nâng gót giày để bàn chân tiếp xúc toàn phần khi chịu lực.
• AFO thường làm tăng chiều dài, rộng và sâu cần thiết khoảng nửa đến một cỡ. Có thể bỏ lót giày gốc để lấy thêm chỗ. Giày sâu giúp người yếu một tay mang nẹp và giày dễ hơn.

7.6. Cắt cụt một phần bàn chân và dị tật bẩm sinh

Diện tích chịu lực giảm hoặc bị thay đổi nên áp lực trên mỗi đơn vị diện tích tăng, dễ loét. Biến dạng nhẹ: giày sâu làm sẵn; nặng: giày đúc khuôn. Hai bàn chân lệch không quá một cỡ: dùng cỡ lớn, đệm lấp ngón hoặc lót cho bên ngắn. Đệm lấp ngón chống trượt nhưng cũng là nguồn tổn thương da. Điểm then chốt: khớp bàn ngón I phải trùng với đường gập mũi giày. Nếu bàn chân nằm lùi sau đường gập, lực dồn vào đầu mỏm cụt và đệm lấp sẽ đè lên mỏm cụt.

8. Đọc vết mòn giày và bài học từ ca lâm sàng

Vết mòn trên đế và thân giày là dữ liệu dáng đi miễn phí: nó cho biết bàn chân đã chịu lực ở đâu, theo hướng nào, trong hàng trăm nghìn bước. Khám giày cũ giúp quyết định nên chỉnh sửa, sửa chữa hay thay mới. Giày đã quá hạn sử dụng làm giảm cảm nhận xúc giác và vị trí, đồng thời tạo lực bất thường và lực cắt gây vi chấn thương cho da và khớp.

Ca lâm sàng trong sách (tóm tắt). Người bệnh cao tuổi, vô gia cư, đái tháo đường typ 2 lâu năm, có loét gan chân vùng bàn chân giữa trên nền biến dạng Charcot. Nguyên nhân trực tiếp là đôi giày thủng đế ngay vùng loét. Điều trị gồm cắt lọc, chăm sóc tại chỗ, bó bột tiếp xúc toàn phần (bó bột sợi thủy tinh, chia đôi để thay băng hằng ngày) và kích thích điện. Loét lành sau khoảng 6 tuần. Sau đó người bệnh được làm lót tiếp xúc toàn phần hai bên, đặt trong giày đi bộ sâu và rộng, kèm hỗ trợ nhà ở và việc làm.

Bài học rút ra:

1. Luôn khám giày của bệnh nhân loét; giày hỏng thường là nguyên nhân trực tiếp.
2. Bó bột tiếp xúc toàn phần giúp người bệnh vẫn đi lại mà áp lực phân bố đều, đồng thời giảm ứ trệ bạch huyết.
3. Sau khi lành, chuyển sang giai đoạn phòng tái phát: lót tiếp xúc toàn phần + giày sâu.
4. Hoàn cảnh xã hội (nơi ở, khả năng tuân thủ, tiếp xúc thời tiết) quyết định lựa chọn vật liệu và thành công lâu dài, phù hợp với kết quả thử nghiệm DIAFOS về vai trò của việc mang giày thật sự.

9. Tổng hợp mức độ bằng chứng và điểm thực hành

Phần lớn khuyến nghị về giày trong chương dựa trên nguyên lý sinh cơ học và kinh nghiệm. Bằng chứng lâm sàng mới xác nhận phần lớn, nhưng điều chỉnh hai điểm: kê giày chạy theo kiểu bàn chân, và can thiệp cho trẻ bàn chân bẹt mềm không đau.

Nội dung	Quan điểm của sách	Bằng chứng cập nhật	Mức độ chắc chắn
Giày không vừa gây bệnh bàn chân	Đồng ý	63–72% mang giày sai cỡ; liên quan đau, biến dạng ngón, chai (Buldt 2018)	Trung bình (chủ yếu nghiên cứu cắt ngang)
Giày sâu cho người cao tuổi đau bàn chân	Đồng ý	Giảm đau, ít chai mới (Menz, thử nghiệm ngẫu nhiên 120 người)	Trung bình
Giày trong phòng té người cao tuổi	Giày xấu, dép là yếu tố nguy cơ	Gói can thiệp có giày giảm 36% số lần té (Spink 2011); kiểu giày đơn lẻ chưa đủ bằng chứng	Trung bình (gói), thấp (giày đơn lẻ)
Giày và lót cho trẻ bàn chân bẹt mềm	Nên dùng giày đỡ vòm, lót nếu cần	Không khác giày thường nếu không đau (Cochrane 2022)	Thấp đến rất thấp
Kê giày chạy theo kiểu bàn chân	Nên	Không giảm chấn thương (Knapik 2014); giày kiểm soát chuyển động gây đau nhiều hơn (Ryan 2011)	Trung bình, ngược với sách
Gót cao, mũi hẹp gây vẹo ngón cái	Đồng ý	Liên quan rõ, nhất là khi mang ở tuổi 20–39 (Barnish 2016; Menz 2016, 2023)	Trung bình (nghiên cứu quan sát)
Đế rocker giảm áp lực bàn chân trước	Đồng ý	Giảm áp lực rõ; có thông số thiết kế gợi ý; giảm thăng bằng tạm thời (Hutchins 2009; Chapman 2013; Munim 2025)	Cao về sinh cơ học, trung bình về lâm sàng
Rocker hoặc lót cho cứng khớp ngón cái	Đề xuất rocker	Hai cách hiệu quả tương đương; lót ít tác dụng phụ hơn (Menz 2016)	Trung bình
Nâng gót cho bệnh gân gót	Đề xuất	Hiệu quả hơn bài tập ly tâm ở đoạn giữa gân (Rabusin 2021)	Trung bình
Nâng đế bù chênh lệch chiều dài chân	Đề xuất từ 1 cm	Giảm đau, cải thiện chức năng (Campbell 2018)	Thấp
Giày giảm tải phòng tái loét đái tháo đường	Đồng ý	Hiệu quả khi giảm áp lực đo được và mang đủ (Bus 2013; IWGDF 2023)	Trung bình đến cao
Giày trong viêm khớp dạng thấp	Đồng ý	Giày sâu + lót giảm đau khi chịu lực (Cochrane; Frecklington 2018)	Thấp đến trung bình
Giày trong gút	Đồng ý	Không giảm đau bàn chân sau 6 tháng, tăng độ thoải mái (Frecklington 2019)	Trung bình
Giày ổn định trong thoái hóa gối	Không đề cập	Tốt hơn giày phẳng mềm về đau khi đi (Paterson 2021)	Trung bình đến cao

Năm điểm thực hành quan trọng nhất:

1. Khám giày đang mang trước khi kê bất kỳ lót hay nẹp nào; đo cả hai chân khi đứng, vào cuối ngày.
2. Kê đơn theo mục tiêu sinh cơ học cụ thể (chuyển tải, hạn chế khớp, ổn định bàn chân sau), không theo nhãn “kiểu bàn chân”.
3. Giữ chiều cao gót ổn định cho người dùng AFO hoặc chân giả; gót trên 5 cm vô hiệu hóa lót.
4. Với đái tháo đường: giảm tải phải kiểm chứng được, và phải tư vấn để người bệnh mang giày cả trong nhà.
5. Với chênh lệch chiều dài chân: đánh giá mất cân bằng khung chậu trước khi nâng đế, vì chênh lệch chức năng không nên bù như chênh lệch thật.

Tài liệu tham khảo

Tài liệu gốc

• Riddick DA, Riddick DH, Jorge M. Footwear: Foundation for Lower Extremity Orthoses. Trong: Chui KK, Jorge M, Yen S-C, Lusardi MM (chủ biên). Orthotics and Prosthetics in Rehabilitation, ấn bản 4. Elsevier; 2020: chương 7.

Bằng chứng bổ sung (PubMed, Scopus, Cochrane)

1. Buldt AK, Menz HB. Incorrectly fitted footwear, foot pain and foot disorders: a systematic search and narrative review. J Foot Ankle Res. 2018;11:43. Link
2. Evans AM, Rome K, Carroll M, Hawke F. Foot orthoses for treating paediatric flat feet. Cochrane Database Syst Rev. 2022;1:CD006311. Link
3. Wegener C, Hunt AE, Vanwanseele B, Burns J, Smith RM. Effect of children’s shoes on gait: a systematic review and meta-analysis. J Foot Ankle Res. 2011;4:3. Link
4. Segal NA, Boyer ER, Teran-Yengle P, et al. Pregnancy leads to lasting changes in foot structure. Am J Phys Med Rehabil. 2013;92(3):232–240. Link
5. Menz HB, Auhl M, Ristevski S, et al. Effectiveness of off-the-shelf, extra-depth footwear in reducing foot pain in older people: a randomized controlled trial. J Gerontol A Biol Sci Med Sci. 2015. Link
6. Spink MJ, Menz HB, Fotoohabadi MR, et al. Effectiveness of a multifaceted podiatry intervention to prevent falls in community dwelling older people with disabling foot pain. BMJ. 2011;342:d3411. Link
7. Menant JC, Steele JR, Menz HB, Munro BJ, Lord SR. Optimizing footwear for older people at risk of falls. J Rehabil Res Dev. 2008;45(8):1167–1181. Link
8. Tổng quan hệ thống về kiểu giày và té ngã ở người cao tuổi. Footwear Science. 2019. Link
9. Knapik JJ, Trone DW, Tchandja J, Jones BH. Injury-reduction effectiveness of prescribing running shoes on the basis of foot arch height. J Orthop Sports Phys Ther. 2014;44(10):805–812. Link
10. Ryan MB, Valiant GA, McDonald K, Taunton JE. The effect of three different levels of footwear stability on pain outcomes in women runners. Br J Sports Med. 2011;45(9):715–721. Link
11. Barnish MS, Barnish J. High-heeled shoes and musculoskeletal injuries: a narrative systematic review. BMJ Open. 2016;6(1):e010053. Link
12. Menz HB, Roddy E, Marshall M, et al. Epidemiology of shoe wearing patterns over time in older women: associations with foot pain and hallux valgus. J Gerontol A. 2016;71(12):1682–1687. Link
13. Menz HB, Marshall M, Thomas MJ, et al. Incidence and progression of hallux valgus: a prospective cohort study. Arthritis Care Res. 2023;75(1):166–173. Link
14. Hutchins S, Bowker P, Geary N, Richards J. The biomechanics and clinical efficacy of footwear adapted with rocker profiles. Foot. 2009;19(3):165–170. Link
15. Chapman JD, Preece S, Braunstein B, et al. Effect of rocker shoe design features on forefoot plantar pressures in people with and without diabetes. Clin Biomech. 2013;28(6):679–685. Link
16. Munim F, Jor A, Pollen TN, et al. Effects of rocker-bottom shoes on the gait biomechanics of running and walking: a systematic review. Gait Posture. 2025;121:44–63. Link
17. Campbell TM, Ghaedi BB, Tanjong Ghogomu E, Welch V. Shoe lifts for leg length discrepancy in adults with common painful musculoskeletal conditions. Arch Phys Med Rehabil. 2018;99(5):981–993. Link
18. Menz HB, Auhl M, Tan JM, et al. Effectiveness of foot orthoses versus rocker-sole footwear for first metatarsophalangeal joint osteoarthritis: randomized trial. Arthritis Care Res. 2016. Link
19. Matthews BG, Hurn SE, Harding MP, et al. The effectiveness of non-surgical interventions for common plantar digital compressive neuropathy (Morton’s neuroma): a systematic review and meta-analysis. J Foot Ankle Res. 2019;12:12. Link
20. Koc TA Jr, Bise CG, Neville C, et al. Heel Pain – Plantar Fasciitis: Revision 2023. J Orthop Sports Phys Ther. 2023;53(12):CPG1–CPG39. Link
21. Rabusin CL, Menz HB, McClelland JA, et al. Efficacy of heel lifts versus calf muscle eccentric exercise for mid-portion Achilles tendinopathy (HEALTHY). Br J Sports Med. 2021;55(9):486–492. Link
22. Bourke J, Munteanu S, Garofolini A, et al. Efficacy of heel lifts for insertional Achilles tendinopathy (LIFTIT): a randomised feasibility trial. J Foot Ankle Res. 2024;17(4). Link
23. Egan M, Brosseau L, Farmer M, et al. Splints and orthosis for treating rheumatoid arthritis. Cochrane Database Syst Rev. 2003;1:CD004018. Link
24. Frecklington M, Dalbeth N, McNair P, et al. Footwear interventions for foot pain, function, impairment and disability for people with foot and ankle arthritis: a literature review. Semin Arthritis Rheum. 2018. Link
25. Frecklington M, Dalbeth N, McNair P, et al. Effects of a footwear intervention on foot pain and disability in people with gout: a randomised controlled trial. Arthritis Res Ther. 2019;21:104. Link
26. Paterson KL, Bennell KL, Campbell PK, et al. The effect of flat flexible versus stable supportive shoes on knee osteoarthritis symptoms: a randomized trial. Ann Intern Med. 2021;174(4):462–471. Link
27. Bus SA, Sacco ICN, Monteiro-Soares M, et al. Guidelines on the prevention of foot ulcers in persons with diabetes (IWGDF 2023 update). Diabetes Metab Res Rev. 2024;40(3):e3651. Link
28. Bus SA, Waaijman R, Arts M, et al. Effect of custom-made footwear on foot ulcer recurrence in diabetes: a multicenter randomized controlled trial. Diabetes Care. 2013;36(12):4109–4116. Link