Tổng hợp Chương 8: Lót chỉnh hình bàn chân (Foot Orthoses)

Tác giả: Lê Hoàn – Nghiên cứu sinh, Thạc sĩ, Kỹ sư chỉnh hình (CPO, ISPO Category I)

Mở đầu

Lót chỉnh hình bàn chân là dụng cụ đặt trong giày, nằm giữa gan chân và mặt đất. Nó thay đổi cách phản lực nền (GRF) truyền vào bàn chân, từ đó làm thay đổi tải lên khớp, gân, cân gan chân và các đoạn chi phía trên. Lót có thể nhằm hai mục tiêu rất khác nhau: kiểm soát chuyển động (lót chức năng – functional) hoặc phân bố lại áp lực và bảo vệ mô (lót nâng đỡ, giảm áp – accommodative).

Bài này tổng hợp Chương 8 sách Orthotics and Prosthetics in Rehabilitation (Chui, Jorge, Yen, Lusardi, ấn bản 4, 2020; tác giả chương: Elicia Pollard), viết lại theo cách trình bày riêng, và bổ sung bằng chứng mới từ PubMed, Scopus và Cochrane. Thứ tự trình bày giống Chương 7: nguyên lý giải phẫu – sinh cơ học trước, khám và kê đơn sau, cuối cùng là bằng chứng lâm sàng.

Cách đọc: đoạn Bằng chứng mới là dữ liệu cập nhật ngoài sách. Bảng ở mục 9 tóm tắt mức độ chắc chắn của từng chỉ định.

1. Lịch sử ngắn của lót chức năng

Đầu thế kỷ 20: lót chủ yếu để giảm áp vùng đau; các “nẹp bàn chân” bằng kim loại xuất hiện nhưng khó chịu vì cứng và không khớp với cơ học bàn chân.
1948: Schreber và Weineman lần đầu mô tả bàn chân trước vẹo trong (varus) và vẹo ngoài (valgus) như những biến dạng nguyên phát cần nẹp chỉnh.
Thập niên 1960: Merton Root xây dựng hệ thống hoàn chỉnh: bó bột âm bản ở tư thế trung tính khớp dưới sên (STN), sửa mẫu dương bản, và kỹ thuật kê nêm (posting). Đây là nền tảng của lót chức năng hiện đại.
Hiện nay: chỉ định mở rộng sang chấn thương do quá tải, bệnh cơ xương khớp và bệnh thần kinh; cùng lúc, chính lý thuyết Root bị đặt lại vấn đề (mục 6).

2. Giải phẫu chức năng: vì sao một cái nêm lại tác động được lên ba mặt phẳng

2.1. Nguyên tắc “khớp ba mặt phẳng”

Các khớp chính của bàn chân (sên–chày, dưới sên, khớp giữa cổ chân, tia 1 và tia 5) quay quanh trục nghiêng so với cả ba mặt phẳng cơ thể. Vì vậy, mỗi chuyển động là tổ hợp của ba thành phần cùng lúc. Hệ quả quan trọng cho kê đơn: chặn một thành phần (ví dụ thành phần mặt phẳng trán bằng một cái nêm) sẽ hạn chế cả chuyển động ba mặt phẳng. Đây là cơ sở lý thuyết của kỹ thuật kê nêm.

2.2. Các khớp và thông số cần nhớ

Khớp	Hướng trục	Chuyển động chính	Thông số tham khảo
Sên–chày (TCJ)	Qua hai đỉnh mắt cá; nghiêng ~10° so với mặt ngang, 20–30° so với mặt trán	Gập mu kèm dạng + xoay ngoài; gập gan kèm khép + xoay trong	Gập mu 12–20°, gập gan 50–56°; cần tối thiểu 10° gập mu để đi bình thường
Dưới sên (STJ)	Nghiêng ~42° với mặt ngang, ~16° với mặt đứng dọc; dao động lớn giữa các cá thể (29–47°)	Sấp (pronation) và ngửa (supination)	Sấp bình thường khi đứng chịu lực 4–6°
Giữa cổ chân (MTJ)	Hai trục: dọc (chủ yếu xoay trong–ngoài) và chéo (chủ yếu gập mu–gan, dạng–khép)	Biên độ phụ thuộc tư thế khớp dưới sên	STJ ngửa → hai trục gần vuông góc → MTJ “khóa”
Tia 1	Nghiêng ~45° so với mặt đứng dọc và mặt trán	Gập gan kèm xoay ngoài; gập mu kèm xoay trong	Phải gập gan được ở thì đẩy
Khớp bàn–ngón cái	Hai trục: đứng và ngang	Gập mu – gập gan	Cần 70–90° gập mu để bước qua bình thường

Cơ chế khóa khớp giữa cổ chân. Khi khớp dưới sên ngửa, hai trục của khớp giữa cổ chân gần như vuông góc, khớp này cứng lại và bàn chân trở thành đòn bẩy cứng để đẩy. Khi khớp dưới sên sấp, hai trục song song hơn, bàn chân mềm ra để thích nghi với mặt đất và giảm chấn. Lót chức năng theo Root nhắm đúng vào cơ chế này.

Cân gan chân và cơ chế tời (windlass). Cân gan chân đi từ củ gót tới nền các đốt ngón gần. Khi ngón chân duỗi ở cuối thì đứng, cân căng lên như dây tời, nâng vòm dọc trong và làm cứng bàn chân. Hạn chế duỗi ngón cái (hallux limitus, kể cả dạng chức năng) làm hỏng cơ chế này.

2.3. Bàn chân trong chu kỳ đi

Tiếp đất – nhận tải: khớp dưới sên sấp để giảm chấn và thích nghi với mặt đất; cẳng chân xoay trong theo.
Giữa thì đứng: bàn chân bắt đầu ngửa trở lại.
Cuối thì đứng – đẩy: khớp dưới sên ngửa, khớp giữa cổ chân khóa, tia 1 gập gan, cơ chế tời hoạt động.

Sấp không phải là “xấu”: đó là cơ chế giảm chấn bắt buộc. Vấn đề là sấp quá mức, sai thời điểm, hoặc sai vị trí.

3. Khám sinh cơ học: ba phần không được bỏ

Sách nhấn mạnh rằng muốn kê lót đúng phải có đủ ba phần khám: không chịu lực, chịu lực tĩnh và dáng đi động.

3.1. Khám không chịu lực (nằm sấp)

Tư thế STN: sờ chỏm sên hai bên, xoay bàn chân đến khi hai bên cân xứng. Đo góc gót – cẳng chân ở tư thế này.
Biên độ gót: đo gót xoay trong và xoay ngoài tối đa. Ví dụ trong sách: xoay trong 25°, xoay ngoài 5° → tổng 30°, STN nằm ở 1/3 biên độ tính từ xoay ngoài (5° xoay trong).
Gập mu cổ chân với gối duỗi: dưới 10° là thiểu năng gập mu (equinus).
Bàn chân trước so với bàn chân sau: ở STN, khóa khớp giữa cổ chân, quan sát mặt phẳng các đầu xương bàn so với đường phân đôi gót → bàn chân trước trung tính, vẹo trong (varus) hay vẹo ngoài (valgus).
Tia 1: trung tính, gập gan hay gập mu; mềm hay cứng.
Ngón cái: đo gập mu khớp bàn–ngón.

3.2. Năm biến dạng nội tại thường gặp và cách cơ thể bù trừ

Biến dạng	Mô tả	Bù trừ điển hình	Hậu quả
Bàn chân sau vẹo trong (rearfoot varus)	Gót nghiêng vào trong ở STN; > 4° coi là có ý nghĩa	Khớp dưới sên sấp để hạ lồi cầu trong gót chạm đất	Có bù: sấp quá mức; không bù đủ: tì đè bờ ngoài
Bàn chân trước vẹo trong (forefoot varus)	Bờ trong bàn chân trước cao hơn bờ ngoài	Sấp khớp dưới sên kéo dài, khớp giữa cổ chân không khóa	Bàn chân “mềm” lúc cần đẩy, quá tải mô mềm
Bàn chân trước vẹo ngoài (forefoot valgus)	Bờ trong thấp hơn bờ ngoài	Khớp dưới sên ngửa (dạng cứng) hoặc khớp giữa cổ chân điều chỉnh (dạng mềm)	Mất ổn định cổ chân phía ngoài, chai đầu xương bàn
Thiểu năng gập mu (equinus)	< 10° gập mu cổ chân	Sấp khớp dưới sên/khớp giữa cổ chân để lấy gập mu; nhấc gót sớm; gối ưỡn	Quá tải bàn chân giữa, bàn chân trước
Tia 1 gập gan	Đầu xương bàn 1 thấp hơn các đầu còn lại	Ngửa bàn chân (dạng cứng)	Giả vẹo ngoài bàn chân trước chức năng

Nguyên tắc của Root: bù trừ diễn ra ở mặt phẳng của biến dạng. Biến dạng mặt phẳng trán → bù bằng xoay ngoài khớp dưới sên; biến dạng mặt phẳng ngang (xoắn xương đùi, xương chày) → bù bằng khép; biến dạng mặt phẳng đứng dọc (equinus) → bù bằng gập mu. Nhưng vì khớp dưới sên là khớp ba mặt phẳng, bù ở một mặt phẳng luôn kéo theo chuyển động “thừa” ở hai mặt phẳng còn lại, và chính phần thừa này gây tổn thương.

3.3. Khám chịu lực tĩnh

Tư thế gót đứng thả lỏng (RCS): đo góc gót so với sàn. Giá trị cụ thể kém quan trọng hơn sự chênh lệch giữa RCS và STN.
Chày–mác vẹo (tibiofibular varum): đo đường phân đôi cẳng chân so với sàn ở cả STN và RCS.
Độ tụt xương thuyền (navicular drop): đánh dấu củ xương thuyền ở STN rồi ở RCS. Trung bình người bình thường khoảng 7–9 mm; trên 10 mm coi là bất thường.
Đường Feiss: mắt cá trong – củ xương thuyền – đầu xương bàn 1. Củ xương thuyền nằm dưới đường này là dấu hiệu sấp.
Dấu hiệu “quá nhiều ngón” (toe sign): nhìn từ phía sau thấy nhiều ngón ở bờ ngoài → bàn chân dạng/sấp quá mức. Cần chỉnh xương bánh chè về mặt phẳng trán trước khi đánh giá để tránh dương tính giả do xoắn chi.
Xoắn chi: xương đùi bình thường có ~12° ngả trước (anteversion); xương chày xoắn ngoài 20–30°.
Chênh lệch chiều dài chân, cân xứng khung chậu.

3.4. Phân tích dáng đi

Quan sát thời điểm và mức độ sấp, nhấc gót, góc bước, đẩy qua ngón cái. Đây là phần nối kết quả khám tĩnh với chức năng thật.

3.5. Năm tiêu chí của sấp bất thường (theo sách)

Sấp khớp dưới sên vượt mức bình thường 4–6°.
Sấp sai thời điểm, làm rối trình tự của chuỗi động học kín.
Sấp lặp lại ở mỗi bước, gây vi chấn thương tích lũy.
Sấp xảy ra ở khớp khác (ví dụ khớp giữa cổ chân bù cho khớp dưới sên bị hạn chế).
Chuyển động bù trừ thừa ở các mặt phẳng khác của khớp dưới sên.

3.6. Ba nhóm nguyên nhân gây cơ học bàn chân bất thường

Lệch trục cấu trúc: nội tại (vẹo trong/ngoài bàn chân trước, sau; equinus; biến dạng tia) hoặc ngoại tại (chày vẹo, xoắn xương đùi, xương chày, chênh chân, béo phì, gối vẹo).
Yếu hoặc mất cân bằng cơ: bệnh thần kinh trung ương và ngoại biên; ví dụ bệnh Charcot–Marie–Tooth gây bàn chân lõm, ngón vuốt.
Mất toàn vẹn khớp: viêm khớp dạng thấp, chấn thương, mất cảm giác bảo vệ trong đái tháo đường; bàn chân Charcot gây sụp vòm giữa thành bàn chân “đáy thuyền”.

Bằng chứng mới – công cụ đo tư thế bàn chân. Vì đo STN kém tin cậy giữa các người khám (mục 6), nghiên cứu và lâm sàng hiện nay dùng nhiều chỉ số Foot Posture Index (FPI-6): chấm 6 tiêu chí quan sát khi đứng, tổng điểm từ −12 (ngửa) tới +12 (sấp). Phân tích dữ liệu chuẩn trên 619 người khỏe cho thấy tư thế hơi sấp mới là tư thế nghỉ bình thường (điểm FPI trung bình +4); trẻ em và người cao tuổi có điểm cao hơn người trưởng thành, và không có khác biệt điểm FPI giữa nam và nữ, cũng không có liên quan với BMI. Giữa các người khám có kinh nghiệm, FPI-6 đạt độ tin cậy tốt (weighted kappa 0,86). Nghĩa là: một bàn chân hơi sấp chưa phải bệnh lý, đừng kê lót chỉ vì “bàn chân sấp”.

4. Lót chức năng, lót nâng đỡ và mục tiêu điều trị

4.1. Phân loại theo mục đích

Loại	Vật liệu chính	Mục tiêu	Chỉ định điển hình
Chức năng (functional)	Vỏ cứng hoặc bán cứng (polypropylene, composite nhựa–sợi như TL-2100, sợi carbon)	Kiểm soát chuyển động khớp dưới sên và khớp giữa cổ chân, giảm tốc độ sấp	Biến dạng mềm, sấp quá mức, chấn thương quá tải
Nâng đỡ, giảm áp (accommodative)	Xốp tế bào kín (Plastazote, Aliplast, Pelite), cao su, nút bần	Phân bố áp lực, giảm chấn, bảo vệ mô	Biến dạng cứng, bàn chân thần kinh, đái tháo đường, viêm khớp
Bán chức năng (semifunctional)	Vỏ bán cứng + nêm mềm + lớp đệm	Kết hợp kiểm soát và êm ái	Vận động viên, người cần cả hai

Lưu ý thực hành: vật liệu mềm êm và giảm chấn tốt nhưng biến dạng vĩnh viễn nhanh, tuổi thọ ngắn. Chưa có chuẩn thống nhất phân loại độ cứng vật liệu.

4.2. Mục tiêu của lót chức năng (theo Root)

Giảm tốc độ sấp; phân bố lại áp lực gan chân.
Đỡ bàn chân trước và bàn chân sau ở vị trí biến dạng để chúng không phải bù trừ.
Chống lại lực ngoại tại từ cẳng chân gây sấp/ngửa bất thường.
Đặt gót đúng vị trí lúc tiếp đất; đưa khớp dưới sên về gần STN ngay trước khi nhấc gót.
Cho khớp giữa cổ chân khóa để bàn chân thành đòn bẩy cứng khi đẩy.
Cho phép tia 1 gập gan bình thường; giữ mức giảm chấn bình thường ở thì nhận tải.

Một điểm sách nhấn mạnh và hay bị hiểu sai: lót chức năng không “đỡ vòm”. Sấp khớp dưới sên được kiểm soát nhờ áp lực của nêm gót lên mỏm chân đế sên (sustentaculum tali), tức là phía trong trục khớp dưới sên.

5. Lấy dấu, sửa mẫu, kê nêm và thử lót

5.1. Lấy dấu âm bản

Kỹ thuật	Tư thế	Ưu điểm	Hạn chế
Bột treo (suspension) / ép trực tiếp (direct pressure)	Không chịu lực, giữ STN	Tin cậy nhất để giữ STN và tải đúng bàn chân trước; là “tiêu chuẩn vàng” truyền thống	Cần tay nghề
Hộp xốp (foam box)	Bán chịu lực	Nhanh, ít kỹ năng	Khó giữ STN; hợp với lót mềm, nâng đỡ
Quét số (laser, digitizer, thảm áp lực, ảnh) + CAD/CAM	Tùy thiết bị	Xem nhiều góc, sửa trên phần mềm, phay tự động	Phụ thuộc thiết bị và quy trình
Hút chân không trong giày	Chịu lực	Đúng hình trong giày	Khó kiểm soát STN

Kỹ thuật ép trực tiếp (sách mô tả chi tiết): bệnh nhân nằm sấp, chân tư thế số 4. Dùng hai lớp bột 5 inch: lớp 1 ôm gót và hai bờ bàn chân tới quá đầu xương bàn 1 và 5; lớp 2 phủ mặt gan bàn chân trước, chồng lên lớp 1. Miết sát để tiếp xúc toàn phần. Giữ STN bằng cách ấn lên đầu xương bàn 4 và 5 (mô phỏng phản lực nền giữa thì đứng) cho đến khi bột cứng (gõ nghe “cạch”).

Ba lỗi bó bột thường gặp:

Ngửa quanh trục dọc khớp giữa cổ chân (bệnh nhân co cơ chày trước “giúp” giữ chân, hoặc ấn quá vào bờ trong) → tạo vẹo trong bàn chân trước giả. Lót làm ra gây đè dưới thân xương bàn 1, mất vững cổ chân ngoài, hạn chế ngón cái chức năng, vẹo ngón cái.
Ngửa quanh trục chéo (ấn đầu xương bàn 4–5 không đủ) → nếp da ngang trong khuôn ở vùng khớp giữa cổ chân; lót gây đau vòm dọc ngoài (dưới khớp gót–hộp).
Sấp khớp dưới sên khi bó → vẹo ngoài bàn chân trước giả; lót không giữ được STN, không kiểm soát được sấp.

5.2. Sửa mẫu dương bản

Bù cho bàn chân dài ra và mô mềm bè ra khi chịu lực (vì khuôn lấy lúc không chịu lực).
Đắp thạch cao giảm áp vùng nhạy cảm ở bàn chân trước và vòm dọc trong.
Chừa chỗ cho tia 1 gập gan khi đẩy.

5.3. Kê nêm bàn chân trước

Kê trong (intrinsic, kiểu Root): đắp bệ thạch cao ở mức khớp bàn–ngón trên mẫu dương; bệ ngoài cho vẹo ngoài, bệ trong cho vẹo trong. Gọn, hợp giày ít thể tích (giày nữ).
Kê ngoài (extrinsic, lót sinh cơ học tiêu chuẩn): bệ trung tính trên mẫu, nêm dán dưới đầu xa vỏ lót. Chiếm chỗ hơn nhưng dễ chỉnh sửa nếu bệnh nhân không chịu được.
Muốn lót không bập bênh, nêm bàn chân trước thường kê đủ độ biến dạng (vẹo trong 8° → nêm trong 8°). Biến dạng lớn: phối hợp kê trong + kê ngoài (ví dụ 4° + 4°). Vẹo trong ≥ 10°: cân nhắc bó bột ở tư thế hơi sấp để giảm độ cần bù.

5.4. Kê nêm bàn chân sau

Lót tạo mômen ngửa phía trong trục khớp dưới sên. Nêm gót trong giảm góc và tốc độ xoay ngoài gót ở thì tiếp đất.
Kê ngoài: nêm dán dưới đáy chén gót, tăng diện tiếp xúc và vững gót.
Kê trong: kỹ thuật “medial heel skive” – gọt mặt trong gót trên mẫu dương để chén gót nghiêng vào trong nhiều hơn; gọn trong giày. Phối hợp hai cách cho độ chỉnh lớn nhất.
Liều nêm: chỉnh hoàn toàn thường khó chịu, nên mục tiêu ban đầu là khoảng 50% phần sấp thừa. Ví dụ: vẹo trong bàn chân sau 10° có bù hoàn toàn → sấp 10°, trong đó 6° là thừa → nêm gót trong 3°. Nếu không bù đủ (gót chỉ xoay ngoài được 5° là hết tầm), nêm 3° vô tác dụng vì khớp chạm giới hạn trước khi lót kịp đỡ → cần ≥ 5°.
Nêm gót > 3–4° làm đầu xa phía trong vỏ lót nhấc khỏi nền như có vẹo trong bàn chân trước giả → thêm nêm bàn chân trước trong để cân bằng.

5.5. Tia 1 gập gan

Mềm hoàn toàn: không cần can thiệp.
Bán cứng hoặc cứng: thêm thanh đệm dưới đầu xương bàn 2–5 (2–5 bar), độ dày bằng khoảng chênh của đầu xương bàn 1.
Tia 1 gập gan cứng kèm vẹo trong bàn chân trước: nêm trong bàn chân trước kéo dài, khoét chỗ cho đầu xương bàn 1.

5.6. Các phụ kiện giảm áp và đệm mô mềm

Phụ kiện	Vị trí	Công dụng
Đệm ngang xương bàn (metatarsal pad)	Hình giọt nước, đỉnh ngay sau các đầu xương bàn	Nâng vòm ngang; giảm lực cắt quanh u thần kinh liên đốt
Thanh 2–5	Dưới đầu xương bàn 2–5	Giảm tải đầu xương bàn 1 khi tia 1 gập gan cứng
Khoét đầu xương bàn	Hình chữ U quanh đầu xương bàn đau	Giảm áp chai chân, ngón búa
Kéo dài Morton	Dưới thân xương bàn 1 tới nếp ngón cái	Tia 1 gập mu, ngón 2 dài (Morton)
Đệm gót	Chén gót (Poron, polymer đàn hồi nhớt)	Teo, kích thích đệm mỡ gót; gãy mỏi xương gót
Kéo dài bàn chân trước	Đầu xa vỏ lót	Đệm các đầu xương bàn, làm nền cho phụ kiện khác
Đệm xương thuyền (scaphoid pad)	Dưới vòm dọc trong	Giảm tốc lực sấp

Lớp phủ: vinyl thông dụng; neoprene bọc vải (kiểu Spenco) chống lực cắt, tăng giảm chấn, hợp thể thao và đứng lâu trên nền cứng.

5.7. Thử lót, giao lót và lịch mang

Vỏ lót kết thúc ngay sau các đầu xương bàn; bề ngang không cản tia 1 gập gan.
Kiểm tra trong giày: thể tích, ảnh hưởng chiều cao gót, điểm đè, gót có trượt lên xuống không.
Lúc đầu thấy “lạ” là bình thường, nhưng không được đau.
Lịch làm quen: ngày 1 mang 2 giờ, ngày 2 mang 4 giờ, ngày 3 mang 6 giờ…, tăng dần tới cả ngày. Tái khám sau ≥ 2 tuần, rồi mới dùng cho thể thao và công việc nặng.

Bằng chứng mới – công nghệ số và in 3D. In 3D đang thay thế dần quy trình bột – nhiệt dẻo truyền thống. Tổng quan hệ thống về nẹp cổ bàn chân in 3D cho thấy tác dụng sinh cơ học và đặc tính cơ học của nẹp in 3D tương đương nẹp làm theo cách truyền thống, nhưng cỡ mẫu nhỏ (1–8 người) và chất lượng nghiên cứu nhìn chung còn thấp. Với lót in 3D, một tổng quan năm 2025 ghi nhận bệnh nhân bàn chân bẹt mềm, loét bàn chân đái tháo đường và viêm cân gan chân thấy lót in 3D dễ chịu hơn lót truyền thống, và lót in 3D giảm áp vùng tổn thương hiệu quả hơn. Kết luận thực hành: công nghệ số giúp lặp lại chính xác và lưu trữ hồ sơ, nhưng chưa có bằng chứng rằng lót in 3D cho kết quả đau – chức năng tốt hơn lót làm tốt bằng tay.

6. Tranh luận quanh lý thuyết Root

Lý thuyết Root dựa trên khái niệm STN: vị trí khớp sên–thuyền khớp nhau nhiều nhất, được cho là ít căng thẳng cho dây chằng nhất, hiệu quả nhất cho cơ, và là điểm bàn chân chuyển từ “bộ thích nghi mềm” sang “đòn bẩy cứng”. Theo Root, bàn chân bình thường ở STN ngay trước nhấc gót. Ba nhóm phê phán chính:

6.1. Độ tin cậy của phép đo

Độ tin cậy trong cùng một người khám chấp nhận được, nhưng giữa các người khám thấp. Huấn luyện cải thiện được phần nào. McPoil và Hunt chỉ ra định nghĩa STN bị dùng không thống nhất; một số nghiên cứu độ tin cậy thậm chí không dùng đúng phương pháp Root. Kết luận của họ: các nhà vật lý trị liệu không thống nhất được vị trí và chuyển động khớp dưới sên.

6.2. Khớp dưới sên có thật sự ở STN lúc giữa thì đứng?

McPoil và Cornwall (51 người khỏe): gót hơi xoay trong trước khi tiếp đất; sấp tối đa ở khoảng 38% thì đứng; “vị trí trung tính” thực tế của gót gần với tư thế đứng thả lỏng hơn là STN. Họ đề nghị bó bột ở tư thế đứng thả lỏng.
Pierrynowski và Smith (phân tích 3D): ở đa số người, gót xoay ngoài suốt thì đứng, tối đa ở ~44% chu kỳ; STN chỉ đạt ở ~64–74% chu kỳ. Kết luận: chế tạo lót không nên gắn với STN.

6.3. Tiêu chí “bàn chân bình thường” có thực tế?

Root định nghĩa bàn chân bình thường ở STN chịu lực: cẳng chân song song với đường phân đôi gót, mặt phẳng bàn chân trước vuông góc với đường phân đôi gót, 1/3 dưới cẳng chân vuông góc với sàn. Nhưng:

McPoil và cộng sự (116 bàn chân không triệu chứng): chỉ 17% đạt tiêu chí; 44,8% vẹo ngoài bàn chân trước, 83,6% vẹo trong khớp dưới sên, 98,3% chày–mác vẹo.
Garbalosa và cộng sự (234 bàn chân): chỉ 4,58% bình thường; 86,67% vẹo trong bàn chân trước.
Astrom và Arvidson (121 người): không ai có bàn chân “lý tưởng”.

Nghĩa là: cái gọi là “biến dạng” theo Root phổ biến ở người hoàn toàn không đau. Bàn chân lý tưởng có thể chỉ là một khái niệm lý thuyết.

Bằng chứng mới – các mô hình thay thế. Hai mô hình đang được dùng song song với Root:

Mô hình ứng suất mô (tissue stress model) của McPoil và Hunt: thay vì đo “biến dạng”, mục tiêu khám là xác định mô có triệu chứng đang chịu ứng suất quá mức, rồi đưa vào điều trị các biện pháp giảm ứng suất cho mô đó. Kirby và Fuller phát triển thêm về cơ học vị trí trục khớp dưới sên và tâm áp lực. Lập luận theo mô hình này giải thích vì sao nêm trong ở gót có lợi hơn nêm trong ở bàn chân trước: nó nằm xa trục khớp dưới sên hơn nên cánh tay đòn lớn hơn.
Mô hình “đường vận động ưa thích” và “điều chỉnh cơ” (preferred movement path, muscle tuning) của Nigg: xuất phát từ nhận xét rằng động học xương chỉ thay đổi rất ít khi đổi giày, lót hay nẹp; hệ thần kinh – cơ tự điều chỉnh để giữ đường vận động ưa thích. Lót tốt là lót giúp cơ thể giữ đường này với ít công cơ nhất, và cảm giác dễ chịu là một chỉ dấu.

7. Lót tác động lên cơ thể như thế nào

7.1. Kiểu bàn chân và cơ sinh học chi dưới

Kiểu bàn chân đo tĩnh không dự đoán tốt chuyển động khi đi. Dicharry và cộng sự: các nhóm khác nhau rõ về độ tụt xương thuyền khi đứng nhưng gần như không khác khi đi và chạy. Razeghi và Batt: kiểu bàn chân một mình không giải thích được động học bàn chân – cổ chân vì khớp dưới sên, sên–chày và gối liên quan chặt chẽ với nhau.

7.2. Kiểu bàn chân và chấn thương quá tải: bằng chứng mâu thuẫn

Ủng hộ có liên quan: Dahle (vận động viên: bàn chân sấp hay ngửa đều đau gối nhiều hơn bàn chân trung tính, 48–50% so với 21%); Gross (385 người cao tuổi: vẹo trong bàn chân trước nhiều thì đau háng gấp ~1,8–1,9 lần và thay khớp háng gấp 5,1 lần); Powers (đau bánh chè – đùi có vẹo trong bàn chân sau nhiều hơn); Sommer và Vallentyne (hội chứng căng mặt trong xương chày – MTSS liên quan góc vòm bàn chân thấp và vẹo trong).
Không ủng hộ: Donatelli (cầu thủ bóng chày chuyên nghiệp); Cowan (quân đội Mỹ: vòm thấp có khi còn ít chấn thương hơn).
Razeghi và Batt kết luận: chưa có nghiên cứu kiểm soát tốt, và hầu như chưa chứng minh được quan hệ nhân quả.

7.3. Kiểu tiếp đất khi chạy

Có ba kiểu: tiếp gót, tiếp bàn chân giữa, tiếp mũi bàn chân. Tiếp mũi bàn chân chuyển tải từ gối sang cổ chân: giảm mômen háng – gối mặt phẳng trán và tải bánh chè – đùi, nhưng tăng tải lên gân Achilles và cơ gập gan. Daoud (đội chạy việt dã Harvard): người tiếp gót bị chấn thương lặp lại nhiều hơn. Diebal: 6 tuần tập chạy tiếp mũi bàn chân giúp người bị hội chứng khoang mạn do gắng sức giảm đau, tăng quãng chạy hơn 300%, và cả nhóm tránh được phẫu thuật.

7.4. Tác dụng lên bàn chân sau

Nhiều nghiên cứu cho thấy nêm gót trong làm giảm góc và tốc độ xoay ngoài gót: Novick và Kelley; MacLean (nữ vận động viên chạy: giảm khoảng 2° xoay ngoài gót tối đa); Johanson (nêm gót và nêm gót + bàn chân trước hiệu quả hơn nêm bàn chân trước đơn thuần); Genova và Gross. Nhưng cũng có kết quả âm tính: Butler (nêm gót 6° không kiểm soát được xoay ngoài ở người bàn chân bình thường), Branthwaite (đệm kiểu cobra không tác dụng). Tác dụng phụ thuộc vật liệu, chạy hay đi, cấu trúc bàn chân và cách kê nêm.

7.5. Tác dụng lên toàn chi dưới

Lót mềm giảm nhẹ chuyển động mặt phẳng trán và ngang ở cổ chân, dưới sên và gối (Eng và Pierrynowski).
Lót giảm tốc độ và mức xoay trong xương chày (McPoil và Cornwall). Nghiên cứu dùng đinh xuyên xương của Stacoff: thay đổi nhỏ, không hệ thống, khác nhau theo từng người → gợi ý tác dụng cảm thụ bản thể bên cạnh tác dụng cơ học.
Nêm trong giảm sấp cổ chân và vẹo ngoài gối lúc tiếp đất khi bật nhảy ở nữ vận động viên (Joseph) → có thể giảm nguy cơ đứt dây chằng chéo trước. Nêm trong 8° giảm xoay trong xương chày ~3°, nêm ngoài 8° tăng ~2,6° (Tillman).
Lót “đảo ngược” (inverted, kiểm soát sấp mạnh): giảm mômen xoay trong bàn chân sau nhưng tăng xoay trong xương chày và mômen khép gối → nguy cơ tăng ứng suất phía ngoài (Williams).
Lót bán cứng nêm gót 6° không đổi chuyển động bàn chân sau nhưng giảm ~2° xoay trong và vẹo ngoài gối (Stackhouse).

Kết luận của sách: lót có thay đổi động học, động lực học chi dưới, nhưng đáp ứng rất khác nhau giữa các cá thể nên khó đoán trước ai hưởng lợi. Hiệu quả của lót không chỉ do chỉnh động học bàn chân sau như Root đề xuất.

7.6. Vai trò của hệ thần kinh – cơ

Nigg đề xuất: bàn chân có rất nhiều thụ thể cảm giác; tín hiệu lực từ mặt đất được “lọc” qua giày, lót, rồi da gan chân trước khi lên hệ thần kinh trung ương; mỗi người có ngưỡng cảm giác riêng và phản ứng theo kiểu riêng. Lót tối ưu là lót giảm hoạt động cơ, dễ chịu và cải thiện hiệu suất.

Cảm giác dễ chịu không chỉ là chủ quan: khoảng 35% khác biệt về độ dễ chịu giải thích được bằng 15 biến động học, động lực học và điện cơ; đúc khuôn quan trọng hơn kê nêm trong thay đổi các biến này (Mündermann).
Điện cơ và cộng hưởng từ: lót tăng hoạt động cơ rộng trong và cơ mông nhỡ khi ngồi xổm một chân và bước xuống (Hertel); với bàn chân bẹt, lót + giày giúp kích hoạt chọn lọc cơ chày sau (Kulig, đo bằng cộng hưởng từ); lót làm ngắn thời gian và trì hoãn hoạt động các cơ cẳng chân (Dedieu); nêm gót thay đổi thời điểm hoạt động cơ dựng sống và cơ mông (Bird).
Thăng bằng: lót giảm dao động tư thế ở người bong gân cổ chân cấp (Guskiewicz và Perrin), cải thiện thăng bằng tĩnh và động ở người cao tuổi từng ngã (Gross), giảm dao động trong–ngoài ở người bàn chân sấp (Rome và Brown); nhưng không tác dụng ở cầu thủ bóng đá chuyên nghiệp (Percy và Menz). Người bàn chân lõm có vẻ hưởng lợi rõ hơn (Olmsted và Hertel).

Bằng chứng mới – mức độ tác dụng cơ học thật sự. Phân tích gộp của Mills và cộng sự cho thấy lót có nêm nhưng không đúc khuôn giảm có hệ thống xoay ngoài gót tối đa khoảng 2,1° và xoay trong xương chày khoảng 1,3° ở người không chấn thương. Với bàn chân bẹt mềm, phân tích theo thiết kế lót cho thấy nêm trong là đặc điểm hiệu quả nhất để giảm xoay ngoài gót tối đa; chỉ đỡ vòm đơn thuần không đủ kiểm soát sấp quá mức. Một phân tích gộp mới hơn ở người trưởng thành bàn chân sấp ghi nhận lót làm giảm xoay ngoài gót tối đa ở mức trung bình và giảm nhẹ mômen khép gối (SMD −0,30). Khi chạy, giảm mômen xoay trong bàn chân sau là tác dụng động lực học nhất quán nhất của lót. Tóm lại: tác dụng cơ học có thật nhưng nhỏ (vài độ); ý nghĩa lâm sàng nằm ở chỗ giảm tải lên mô đang đau hơn là “nắn thẳng” xương.

8. Lót trong điều trị chấn thương quá tải và bệnh lý cụ thể

8.1. Đau do biến dạng bàn chân

Bàn chân lõm: thử nghiệm ngẫu nhiên 154 người (Burns): lót đúc khuôn giảm đau nhiều hơn rõ so với lót giả (cải thiện 74% so với 43%).
Chấn thương chạy bộ (D’Ambrosia, 200 người, đa số sấp nặng kèm vẹo trong bàn chân trước): tỷ lệ cải thiện cao: hội chứng chày sau 73%, bàn chân bẹt vẹo ngoài 90%, đau đầu xương bàn 86%, viêm cân gan chân 82%, hội chứng dải chậu chày 66%. Riêng bàn chân lõm chỉ 25%.
Khảo sát sau mang lót: Donatelli (96% giảm đau, 94% vẫn mang); Moraros và Hodge (453 người: triệu chứng chính hết hẳn 62,5%, đỡ một phần 32,8%).

Bằng chứng mới. Tổng quan Cochrane của Hawke và cộng sự (11 thử nghiệm, 1332 người) kết luận lót đúc khuôn hiệu quả với bàn chân lõm đau (NNTB 5), đau bàn chân sau trong viêm khớp dạng thấp (NNTB 4), đau bàn chân trong viêm khớp tự phát thiếu niên (NNTB 3) và vẹo ngón cái đau (NNTB 6); tuy nhiên với vẹo ngón cái, phẫu thuật còn hiệu quả hơn, và lót đúc khuôn an toàn trong tất cả các nghiên cứu. Tổng quan Cochrane riêng về bàn chân lõm xác nhận lót đúc khuôn có lợi hơn rõ rệt so với lót giả trong điều trị đau bàn chân lõm ở nhiều nhóm bệnh nhân khác nhau.

8.2. Đau bánh chè – đùi

Sách trình bày kết quả lẫn lộn: có nghiên cứu thấy ứng suất bánh chè – đùi đỉnh tăng nhưng đến muộn hơn khi chạy có lót; nêm trong ít tác dụng lên cơ học háng – gối ở nữ chạy bộ; nhưng nhiều nghiên cứu nhỏ thấy giảm đau, cứng khớp và cải thiện chức năng. Sutlive và cộng sự (50 quân nhân) tìm ra ba yếu tố dự báo đáp ứng tốt với lót chế sẵn: vẹo ngoài bàn chân trước ≥ 2°, gập mu ngón cái ≤ 78°, độ tụt xương thuyền ≤ 3 mm.

Bằng chứng mới. Tổng quan Cochrane (2 thử nghiệm, 210 người) kết luận bằng chứng hiện có, dù chưa vững, không cho thấy ưu thế rõ của lót so với lót phẳng đơn giản hay vật lý trị liệu; lót có thể giảm đau gối ngắn hạn nhưng lợi ích nhỏ, và người mang lót hay than khó chịu nhẹ hơn. Phân tích gộp năm 2022 (Heliyon) cho thấy lót cải thiện rõ chức năng gối và chức năng thể thao – giải trí, nhưng không giảm cường độ đau; đồng thời lót phối hợp tập luyện hiệu quả hơn tập luyện đơn thuần. Thực hành: dùng lót chế sẵn như liệu pháp hỗ trợ ngắn hạn kèm tập luyện, không dùng đơn độc.

8.3. Viêm cân gan chân, đau gót gan chân

Sách dẫn thử nghiệm 12 tháng của Landorf (136 người, lót giả – chế sẵn – đúc khuôn): sau 3 tháng, cả lót chế sẵn và lót đúc khuôn cải thiện chức năng hơn lót giả, nhưng đến 12 tháng ba nhóm gần như không khác. Một nghiên cứu khác ghi nhận dùng lót càng lâu thì sức cơ gập gan và gập ngón càng giảm (McClinton) – lời nhắc phải kết hợp tập cơ.

Bằng chứng mới. Phân tích gộp của Whittaker và cộng sự (19 thử nghiệm, 1660 người) cho thấy ở trung hạn, có bằng chứng chất lượng trung bình rằng lót giảm đau tốt hơn lót giả (SMD −0,27), nhưng không cải thiện chức năng; lót đúc khuôn và lót chế sẵn không khác nhau ở bất kỳ thời điểm nào, và chưa chắc mức giảm đau này có ý nghĩa lâm sàng. Phân tích gộp của Rasenberg cũng nghi ngờ hiệu quả của lót cho đau gót gan chân và kết luận lót không vượt trội lót giả hay các điều trị bảo tồn khác về đau và chức năng. Thực hành: với viêm cân gan chân, lót chế sẵn giá hợp lý là lựa chọn đầu tiên hợp lý, phối hợp kéo giãn – tập cơ – giáo dục tải; dành lót đúc khuôn cho bàn chân có biến dạng rõ hoặc không đáp ứng.

8.4. U thần kinh Morton

Thử nghiệm của Kilmartin và Wallace (23 người): lót kiểu ngửa (cobra) và lót kiểu sấp (cobra ngược) cho kết quả đau và chức năng như nhau. Tác giả cho rằng nếu kê theo kiểu bàn chân từng người thì có thể tốt hơn. Trên thực tế, đệm ngang xương bàn và giày mũi rộng vẫn là bước đầu.

8.5. Đau thắt lưng

Dananberg và Guiliano (32 người đau thắt lưng mạn) ghi nhận giảm đau và giảm hạn chế chức năng sau 1 và 6 tháng mang lót, với quy trình khám rất kỹ. Nhưng phân tích gộp của Chuter và cộng sự cho thấy chưa đủ bằng chứng để dùng lót điều trị hay phòng đau thắt lưng; các thử nghiệm có chọn lọc bệnh nhân bằng khám lâm sàng cho tác dụng tốt hơn.

8.6. Viêm khớp dạng thấp

Bằng chứng mới (ngoài sách). Phân tích gộp năm 2025 gồm 8 thử nghiệm ngẫu nhiên (486 người) cho thấy lót giảm đau và giảm hạn chế ở bàn chân, nhưng không cải thiện hạn chế hoạt động và sức khỏe tinh thần; lót ngắn hạn giảm đau hiệu quả, còn can thiệp dài hạn có vẻ không hiệu quả. So sánh giữa các loại lót cho thấy lót làm bằng vật liệu mềm giảm áp lực gan bàn chân trước (ngay lập tức) nhiều hơn lót bán cứng. Thực hành: bàn chân viêm khớp dạng thấp ưu tiên lót tiếp xúc toàn phần vật liệu mềm, kèm giảm áp đầu xương bàn; theo dõi định kỳ vì hiệu quả giảm dần theo thời gian.

8.7. Phòng ngừa chấn thương

Sách dẫn phân tích gộp của Richter (bằng chứng ủng hộ lót phòng chấn thương quá tải chi dưới).

Bằng chứng mới. Phân tích gộp của Bonanno và cộng sự trên British Journal of Sports Medicine cho thấy lót có hiệu quả phòng chấn thương chung (RR 0,72) và gãy xương do mỏi (RR 0,59), nhưng không phòng được chấn thương mô mềm (RR 0,79, không có ý nghĩa thống kê); trái lại, lót giảm chấn đơn thuần không phòng được loại chấn thương nào. Thử nghiệm sau đó trên tân binh hải quân cho thấy lót chế sẵn có thể có ích, nhưng nhóm mang lót gặp tác dụng phụ nhiều hơn (20,3% so với 12,4%), hay gặp nhất là phồng rộp, đau vòm và đau cẳng chân. Thực hành: với quân đội và vận động viên tập nặng, lót có đường viền (contoured) hợp lý hơn lót đệm phẳng; cần lịch làm quen để hạn chế tác dụng phụ.

8.8. Lót đúc khuôn hay lót chế sẵn?

Sách viết rằng lót chế sẵn không kiểm soát đủ chuyển động và không đáp ứng hết tiêu chí lót chức năng. Bằng chứng lâm sàng hiện nay lại cho thấy, với đa số chỉ định đau quá tải, hai loại cho kết quả đau – chức năng tương đương:

Báo cáo của CADTH (Canada, 2019): không có khác biệt giữa lót đúc khuôn và lót chế sẵn về giảm đau hay cải thiện chức năng ở ngắn hạn (6 tuần) và trung hạn.
Phòng ngừa: không có khác biệt giữa lót đúc khuôn và lót chế sẵn.
Có phản biện cho rằng “lót đúc khuôn” trong các thử nghiệm không được định nghĩa rõ và chất lượng chế tạo không đồng đều; một bác sĩ chuyên khoa chân cho rằng vấn đề nằm ở người làm lót đúc khuôn.

Quan điểm thực hành cân bằng: bắt đầu bằng lót chế sẵn có đường viền cho chấn thương quá tải thông thường; dùng lót đúc khuôn khi có biến dạng cấu trúc rõ, bàn chân lõm, bệnh khớp viêm, bàn chân thần kinh, cần giảm áp khu trú, hoặc khi lót chế sẵn thất bại.

9. Tổng hợp mức độ bằng chứng và điểm thực hành

Chỉ định / câu hỏi	Kết luận chính	Mức chắc chắn
Bàn chân lõm đau	Lót đúc khuôn giảm đau rõ so với lót giả	Cao (Cochrane, RCT lớn)
Đau bàn chân trong viêm khớp dạng thấp	Giảm đau ngắn hạn; vật liệu mềm giảm áp bàn chân trước tốt hơn	Trung bình
Vẹo ngón cái đau	Lót giảm đau; phẫu thuật hiệu quả hơn	Trung bình
Đau gót gan chân / viêm cân gan chân	Giảm đau trung hạn mức nhỏ; đúc khuôn = chế sẵn	Trung bình – thấp
Đau bánh chè – đùi	Cải thiện chức năng; giảm đau không rõ; kết hợp tập luyện tốt hơn	Thấp – trung bình
Phòng chấn thương (quân đội, thể thao)	Giảm chấn thương chung và gãy mỏi; lót đệm phẳng không hiệu quả	Trung bình
Đau thắt lưng	Chưa đủ bằng chứng	Thấp
U thần kinh Morton	Kiểu nêm sấp/ngửa không khác nhau	Thấp
Tác dụng động học	Giảm vài độ xoay ngoài gót, xoay trong xương chày; khác nhau theo người	Trung bình
Đúc khuôn so với chế sẵn	Tương đương với đa số chỉ định quá tải	Trung bình

Mười điểm thực hành rút ra:

Khám đủ ba phần: không chịu lực, chịu lực tĩnh, dáng đi. Ghi FPI-6 và độ tụt xương thuyền để theo dõi khách quan.
Xác định mô nào đang đau và vì sao quá tải trước khi nghĩ tới góc độ biến dạng.
Bàn chân hơi sấp là bình thường (FPI ≈ +4). Không kê lót chỉ vì hình dạng.
Muốn giảm sấp: ưu tiên nêm gót trong; đỡ vòm đơn thuần không đủ.
Liều nêm gót ban đầu khoảng 50% phần sấp thừa; biến dạng không bù đủ cần nêm lớn hơn tầm xoay ngoài còn lại.
Lấy dấu ở STN không chịu lực, ấn đầu xương bàn 4–5; tránh ba lỗi bó bột kinh điển.
Lót mềm cho bàn chân cứng, thần kinh, viêm khớp; lót bán cứng – cứng cho bàn chân mềm cần kiểm soát.
Cảm giác dễ chịu là tiêu chí lâm sàng có giá trị, không chỉ là ý thích của bệnh nhân.
Luôn phối hợp lót với tập cơ (cơ nội tại bàn chân, cơ chày sau, cơ gập gan, cơ mông) và điều chỉnh tải.
Lịch làm quen tăng dần, tái khám sau 2 tuần, đánh giá lại bằng thang điểm đau – chức năng.

10. Ca lâm sàng minh họa (theo Case 8.1–8.2 của sách)

Bệnh nhân M.L., nữ 50 tuổi, cao 1,65 m, nặng 60 kg, bắt đầu tập chạy 10 km. Than chai dày và đau dưới đầu xương bàn 2, 4 và bờ ngoài ngón cái hai bên, đau đến mức không chạy đủ quãng tập.

Khám: đứng thả lỏng: xương bánh chè xoay trong, gối hơi ưỡn (trái > phải), hai bàn chân sấp rõ.

Chỉ số	Trái	Phải
Bàn chân sau ở STN	Vẹo trong 6°	Vẹo trong 7°
Gót xoay trong / xoay ngoài	18° / 12°	22° / 14°
Gập mu cổ chân	9°	7°
Bàn chân trước ở STN	Vẹo ngoài nhẹ	Vẹo ngoài vừa
Cơ chế khóa khớp giữa cổ chân	Trung bình	Kém
Tia 1	Hơi gập gan	Hơi gập gan
Gập mu ngón cái	75°	80°
Độ tụt xương thuyền	10 mm	12 mm
Xương thuyền so với đường Feiss	Hơi thấp	Thấp vừa
Dấu hiệu nhiều ngón	2,5 ngón	3 ngón
Xoắn xương đùi / xương chày	14° / 25°	16° / 27°

Phân tích theo hướng dẫn của bài:

Bàn chân sau vẹo trong có bù (biên độ xoay ngoài gót còn đủ) → sấp quá mức; độ tụt xương thuyền ≥ 10 mm và dấu hiệu nhiều ngón xác nhận.
Gập mu cổ chân 7–9° → thiểu năng gập mu nhẹ hai bên, góp phần sấp khớp giữa cổ chân và nhấc gót sớm, dồn tải lên bàn chân trước.
Bàn chân trước vẹo ngoài + tia 1 hơi gập gan + khóa khớp giữa cổ chân kém (bên phải) → tải dồn lên đầu xương bàn 2 và 4 → chai đau.
Gập mu ngón cái 75–80° ở ngưỡng thấp → nguy cơ hạn chế ngón cái chức năng, giải thích chai bờ ngoài ngón cái.

Gợi ý kê lót (một phương án hợp lý):

Lót bán cứng (polypropylene), lấy dấu ở STN không chịu lực.
Nêm gót trong khoảng 50% phần sấp thừa (bên phải nhiều hơn bên trái).
Nêm bàn chân trước ngoài (kê trong hoặc kê ngoài) theo độ vẹo ngoài từng bên; cân nhắc chừa chỗ hoặc thanh đệm theo mức cứng của tia 1.
Khoét giảm áp dưới đầu xương bàn 2 và 4; lớp phủ chống lực cắt (neoprene bọc vải) cho giày chạy.
Đệm gót nhỏ hoặc giày có chênh gót – mũi phù hợp cho thiểu năng gập mu; kéo giãn cơ tam đầu cẳng chân, tập cơ nội tại bàn chân và cơ chày sau.
Làm lót cho cả giày chạy và giày đi hằng ngày nếu thời gian đứng – đi trong ngày dài. Lịch làm quen 2–4–6 giờ; tạm giảm quãng chạy, tăng lại theo mức đau; tái khám sau 2 tuần, đánh giá bằng thang đau và quãng chạy không đau.

Tài liệu tham khảo

Sách gốc

Pollard E. Foot orthoses. In: Chui KK, Jorge M, Yen SC, Lusardi MM, eds. Orthotics and Prosthetics in Rehabilitation. 4th ed. St. Louis: Elsevier; 2020: Chapter 8, pp. 184–227.

Bằng chứng bổ sung

Hawke F, Burns J, Radford JA, du Toit V. Custom-made foot orthoses for the treatment of foot pain. Cochrane Database Syst Rev. 2008;(3):CD006801. doi:10.1002/14651858.CD006801.pub2
Burns J, Landorf KB, Ryan MM, Crosbie J, Ouvrier RA. Interventions for the prevention and treatment of pes cavus. Cochrane Database Syst Rev. 2007;(4):CD006154.
Hossain M, Alexander P, Burls A, Jobanputra P. Foot orthoses for patellofemoral pain in adults. Cochrane Database Syst Rev. 2011;(1):CD008402. doi:10.1002/14651858.CD008402.pub2
Whittaker GA, Munteanu SE, Menz HB, Tan JM, Rabusin CL, Landorf KB. Foot orthoses for plantar heel pain: a systematic review and meta-analysis. Br J Sports Med. 2018;52(5):322–328. doi:10.1136/bjsports-2016-097355
Rasenberg N, Riel H, Rathleff MS, Bierma-Zeinstra SMA, van Middelkoop M. Efficacy of foot orthoses for the treatment of plantar heel pain: a systematic review and meta-analysis. Br J Sports Med. 2018;52(16):1040–1046. doi:10.1136/bjsports-2017-097892
Bonanno DR, Landorf KB, Munteanu SE, Murley GS, Menz HB. Effectiveness of foot orthoses and shock-absorbing insoles for the prevention of injury: a systematic review and meta-analysis. Br J Sports Med. 2017;51(2):86–96.
Bonanno DR, Murley GS, Munteanu SE, et al. Effectiveness of foot orthoses for the prevention of lower limb overuse injuries in naval recruits: a randomised controlled trial. Br J Sports Med. 2018;52(5):298–302.
Collins N, Bisset L, McPoil T, Vicenzino B. Foot orthoses in lower limb overuse conditions: a systematic review and meta-analysis. Foot Ankle Int. 2007;28(3):396–412. (Bình luận: Richter RR, et al. J Athl Train. 2011;46(1):103–106.)
Chen Z, Wu J, Wang X, Ren Z. The effect of foot orthoses for patients with patellofemoral pain syndrome: a systematic review and meta-analysis. Heliyon. 2022;8(6):e09656. doi:10.1016/j.heliyon.2022.e09656
Barton CJ, Munteanu SE, Menz HB, Crossley KM. The efficacy of foot orthoses in the treatment of individuals with patellofemoral pain syndrome: a systematic review. Sports Med. 2010;40(5):377–395.
Mills K, Blanch P, Chapman AR, McPoil TG, Vicenzino B. Foot orthoses and gait: a systematic review and meta-analysis of literature pertaining to potential mechanisms. Br J Sports Med. 2010;44(14):1035–1046.
Desmyttere G, Hajizadeh M, Bleau J, Begon M. Effect of foot orthosis design on lower limb joint kinematics and kinetics during walking in flexible pes planovalgus: a systematic review and meta-analysis. Clin Biomech. 2018;59:117–129.
McMillan A, Payne C. Effect of foot orthoses on lower extremity kinetics during running: a systematic literature review. J Foot Ankle Res. 2008;1:13.
Effects of short-term foot orthoses application on walking kinematics and kinetics in adults with pronated feet: a systematic review with meta-analysis. PROSPERO CRD42023480039 (bản thảo Research Square, 2024).
Redmond AC, Crane YZ, Menz HB. Normative values for the Foot Posture Index. J Foot Ankle Res. 2008;1:6. doi:10.1186/1757-1146-1-6
McLaughlin P, Vaughan B, Shanahan J, Martin J, Linger G. Inexperienced examiners and the Foot Posture Index: a reliability study. Man Ther. 2016. doi:10.1016/j.math.2016.06.009
McPoil TG, Hunt GC. Evaluation and management of foot and ankle disorders: present problems and future directions. J Orthop Sports Phys Ther. 1995;21(6):381–388.
Kirby KA. Prescribing orthoses: has tissue stress theory supplanted Root theory? Podiatry Today. 2015.
Nigg BM, Mohr M, Nigg SR. Muscle tuning and preferred movement path – a paradigm shift. Curr Issues Sport Sci. 2017;2:007.
Wojciechowski E, Chang AY, Balassone D, et al. Feasibility of designing, manufacturing and delivering 3D printed ankle-foot orthoses: a systematic review. J Foot Ankle Res. 2019;12:11. doi:10.1186/s13047-019-0321-6
Chang MC, Choo YJ. Comparative efficacy of 3D-printed insoles in managing common foot conditions: a review. Med Sci Monit. 2025;31:e947252.
Tenten-Diepenmaat M, Dekker J, Heymans MW, et al. Systematic review on the comparative effectiveness of foot orthoses in patients with rheumatoid arthritis. J Foot Ankle Res. 2019;12:32.
Effect of foot orthoses on foot problems in patients with rheumatoid arthritis: a systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials. Disabil Rehabil. 2025 (tóm tắt trên The O&P EDGE, 10/2025).
Tran K, Spry C. Custom-made foot orthoses versus prefabricated foot orthoses: a review of clinical effectiveness and cost-effectiveness. Ottawa: CADTH; 2019.