Chân giả · Câu chuyện bệnh nhân
Đọc khoảng 12 phút
Người cụt hai chân không còn chân lành nào để dựa vào: mỗi bước đi đều đặt trọn lên chân giả. Vậy mà chàng trai trong bài này, cụt một bên trên gối và một bên dưới gối, vẫn tự đi trong ngõ nhỏ Hà Nội, không nạng, không gậy, mặc quần dài thì gần như không ai nhận ra. Bài viết kể lại câu chuyện ấy, giải thích bằng bằng chứng khoa học vì sao làm được, và chỉ ra những điều người bệnh cần biết trước khi làm chân giả.
Tóm tắt nhanh
- Cụt hai chân là trường hợp khó nhất trong phục hồi bằng chân giả: không có chân lành để bù trừ, hai chân giả phải chính xác và đồng bộ.
- Cụt trên gối tốn sức hơn nhiều: đi bộ tốn thêm khoảng 41% năng lượng so với người bình thường, cụt dưới gối chỉ thêm khoảng 12% (cụt không do bệnh mạch máu).
- Thực tế, đa số người cụt hai chân phải dùng nạng, gậy hoặc xe lăn: 88,3% trong một nghiên cứu trên 291 người.
- Bốn yếu tố giúp đi lại tốt: ổ mỏm cụt chính xác, hệ thống treo giữ mỏm cụt ổn định, linh kiện và căn chỉnh đồng bộ, tập luyện đúng phương pháp.
- Kết quả mỗi người khác nhau. Cần thăm khám trực tiếp để đánh giá mỏm cụt, sức cơ và mục tiêu của từng người.
Câu chuyện: hai video, một người cụt hai chân
Năm 2010, khi mới 23 tuổi, chàng trai trong video bắt đầu làm chân giả tại cơ sở chỉnh hình Lê Hoàn với tình trạng cụt hai chân: một bên cụt trên gối, một bên cụt dưới gối. Hai đoạn video dưới đây được quay cách nhau hai năm.
Video 1 – năm 2015, không mặc quần dài. Người xem thấy rõ toàn bộ hai chân giả: ổ mỏm cụt, khớp gối giả ở chân cụt trên gối, ống chân và bàn chân giả hai bên.
Video 2 – năm 2017, mặc quần dài. Chàng trai đi bộ trong một con ngõ nhỏ ở Hà Nội, không cần nạng, không cần gậy.
Đặt hai video cạnh nhau, điều đáng nói nhất hiện ra: khi mặc quần dài, gần như không ai nhận ra người đang đi trước mặt mình là người cụt hai chân. Bước chân đều, hai bên cân đối, thân người thẳng, không lắc hông, không phải nhìn xuống chân để dò đường.
Còn khi bỏ quần dài ra, người xem mới thấy toàn bộ “cỗ máy” đang làm việc thay cho đôi chân thật.

Vì sao cụt hai chân là trường hợp khó nhất?
Không còn “chân lành” để dựa vào
Người cụt một chân luôn có một chân lành làm trụ. Chân lành gánh phần lớn trọng lượng, giữ thăng bằng và bù lại những gì chân giả chưa làm được. Người cụt hai chân không có chỗ dựa đó: mọi bước đi đều phải đặt trọn lên chân giả, cả lúc chân chạm đất (thì đứng) lẫn lúc chân đưa ra trước (thì lăng).
Nhóm tác giả Visser và cộng sự, trên tạp chí Prosthetics and Orthotics International của Hiệp hội Chân tay giả và Dụng cụ chỉnh hình Quốc tế (ISPO), coi người cụt hai chân là nhóm nhỏ nhưng khó nhất trong phục hồi chức năng bằng chân giả. Nghiên cứu kết luận rằng mức cụt là yếu tố quyết định chính đến khả năng đi lại của người cụt hai chân [1].
Một nghiên cứu khác trên 10 người cụt hai chân (Wright và cộng sự, 2008) ghi nhận dáng đi của nhóm này rất khác nhau giữa từng người, không thể xếp chung một khuôn mẫu [2]. Nói cách khác: không có “công thức” chân giả nào dùng chung cho mọi người cụt hai chân.
Cụt trên gối “tốn sức” hơn rất nhiều
Ngay từ năm 1976, nghiên cứu kinh điển của Waters và cộng sự đã chứng minh: mức cụt càng thấp, người bệnh đi càng tốt. Vì vậy, khi mục tiêu là giữ chức năng, nên cắt cụt ở mức thấp nhất có thể [3].
Tổng quan hệ thống và phân tích gộp năm 2021 của Ettema và cộng sự lượng hoá điều này. So với người không bị cụt, năng lượng tiêu hao khi đi bộ tăng [4]:
| Nhóm | Năng lượng khi đi bộ so với người bình thường |
|---|---|
| Cụt dưới gối, không do bệnh mạch máu | tăng khoảng 12% |
| Cụt trên gối, không do bệnh mạch máu | tăng khoảng 41% |
| Cụt dưới gối do bệnh mạch máu | tăng khoảng 36% |
| Cụt trên gối do bệnh mạch máu | tăng khoảng 102% |
Nghiên cứu của Genin và cộng sự (2008) cho kết quả tương tự: khi đi bộ, người cụt trên gối tiêu hao năng lượng nhiều hơn người bình thường 30–60%, người cụt dưới gối chỉ nhiều hơn 0–15% [5].
Chàng trai trong video phải gánh cả hai gánh nặng cùng lúc: một chân trên gối, một chân dưới gối, và không có chân lành nào hỗ trợ.
Thực tế: đa số người cụt hai chân phải dùng dụng cụ trợ giúp
Một nghiên cứu trên 291 cựu chiến binh cụt hai chân do chiến tranh, theo dõi trung bình 25,4 năm, cho thấy 88,3% vẫn phải dùng dụng cụ trợ giúp khi đi lại [6].
Ở người cao tuổi bị cụt hai chân do bệnh mạch máu hoặc tiểu đường, kết quả còn khó khăn hơn. Trong số những người còn đi lại được trước lần cắt cụt thứ hai, chỉ 11% còn đi được sau đó, và toàn bộ người cụt trên gối cả hai bên đều mất khả năng đi lại [7].
Đặt cạnh những con số ấy mới thấy hình ảnh chàng trai tự đi, không nạng, không gậy, bước đều trong ngõ nhỏ là một kết quả rất đáng trân trọng.
4 yếu tố giúp người cụt hai chân đi lại như bình thường
Chân giả không tự “biết đi”. Để người cụt hai chân đi được như người bình thường, mọi khâu phải được giải quyết theo đúng nguyên lý sinh cơ học (cách lực truyền và cách cơ thể chuyển động).
1. Ổ mỏm cụt: “nền móng” truyền lực
Toàn bộ trọng lượng cơ thể đi từ xương, qua phần mềm của mỏm cụt, sang ổ mỏm cụt rồi xuống mặt đất. Nếu ổ mỏm cụt ôm không khít:
- mỏm cụt bơm lên bơm xuống trong ổ mỗi bước đi, làm mất năng lượng và mất cảm giác kiểm soát chân giả;
- áp lực dồn vào một vài điểm, gây đau, phồng rộp, loét da;
- người bệnh mất tự tin, và sẽ tìm đến nạng.
Với người cụt hai chân, hai ổ mỏm cụt phải đạt độ chính xác như nhau. Một bên chỉ cần sai một chút là cả dáng đi bị lệch, vì không còn chân lành để “sửa” lại. Xem thêm: Công nghệ thiết kế ổ mỏm cụt cho chân giả.

2. Hệ thống treo: giữ mỏm cụt ổn định suốt ngày
Mỏm cụt co lại sau mỗi lần đi lại, làm ổ mỏm cụt lỏng dần trong ngày. Nghiên cứu của Board, Street và Caspers (2001) đo thể tích mỏm cụt ở 10 người cụt dưới gối trước và sau 30 phút đi bộ: với ổ hút thông thường, mỏm cụt mất trung bình 6,5% thể tích.
Khi tạo chân không qua van một chiều, thể tích được giữ ổn định, thậm chí tăng nhẹ khoảng 3,7%, và mỏm cụt ít bơm lên xuống trong ổ hơn [8].
Nghiên cứu tiếp theo của Beil và cộng sự (2002) cho thấy ổ chân không giảm áp lực lên mỏm cụt lúc đứng và tăng lực giữ lúc đưa chân, nhờ đó hạn chế dịch bị ép ra khỏi mô mỏm cụt [9].
Về lớp lót silicone (liner), tổng quan của Baars và Geertzen (2005) ghi nhận liner giúp chân giả dưới gối bám tốt hơn và người bệnh ít phải dùng dụng cụ trợ giúp hơn, dù có thể gây ra mồ hôi, ngứa [10].
Với chân giả trên gối, tổng quan hệ thống của Gholizadeh và cộng sự (2014) kết luận không có hệ thống treo nào là “chuẩn” cho mọi người; lựa chọn phải dựa trên từng bệnh nhân [11].
3. Khớp gối, bàn chân và căn chỉnh đồng bộ
Khớp gối giả phải làm hai việc trái ngược nhau. Lúc đứng, gối phải vững, không được khuỵu bất ngờ: với người cụt hai chân, một cú khuỵu có nghĩa là ngã, vì không có chân lành nào đỡ lại. Lúc đưa chân, gối phải gập và duỗi nhịp nhàng, theo kịp tốc độ bước để bàn chân không vấp đất.
Có nhiều loại khớp gối: cơ học, kiểm soát thuỷ lực và điều khiển điện tử.
Ở người cụt trên gối một bên, khớp gối điện tử giúp giảm số lần vấp khoảng 59% và số lần ngã khoảng 64% so với khớp gối cơ học trong một nghiên cứu trên 19 người [12]. Một phân tích gộp năm 2022 cũng ghi nhận khớp gối điện tử giảm ngã và giảm nỗi sợ ngã, kể cả ở người đi lại còn hạn chế [13].
Cần lưu ý: các nghiên cứu này làm trên người cụt một chân và có tác giả thuộc hãng sản xuất khớp gối; với người cụt hai chân, việc chọn khớp gối phải cân nhắc theo sức khoẻ, mục tiêu và điều kiện của từng người.
Bàn chân giả quyết định cảm giác bước và khả năng đi trên địa hình. Bàn chân carbon có độ đàn hồi, trả lại một phần năng lượng ở cuối bước, giúp đi nhẹ hơn.
Căn chỉnh hai chân giả phải đồng bộ: chiều cao, góc đặt bàn chân, vị trí khớp gối so với đường trọng lực.
Chỉ cần lệch vài milimét hay vài độ, cơ thể sẽ phải bù trừ bằng cách lắc hông hoặc nghiêng thân, và người xem nhận ra ngay “người này đi chân giả”.
Trong video 2, khi chàng trai mặc quần dài, những dấu hiệu bù trừ đó gần như không xuất hiện. Đó là kết quả của căn chỉnh tốt.
4. Sức mạnh cơ hông và tập luyện
Người cụt hai chân dùng cơ vùng hông để thay cho phần cơ đã mất ở đùi và cẳng chân. Nghiên cứu của Visser và cộng sự ghi nhận xu hướng: cơ hông càng khoẻ thì khả năng đi lại càng tốt [1].
Vì vậy, chân giả tốt chỉ là một nửa. Nửa còn lại là chương trình tập luyện được thiết kế riêng: tập thăng bằng, tập chuyển trọng lượng sang từng chân, tập bước, rồi tập trên địa hình thật như dốc, cầu thang, đường gồ ghề.
Lộ trình phục hồi cho người cụt hai chân
Mỗi người một khác, nhưng quá trình thường đi qua các bước sau:
- Chuẩn bị mỏm cụt: chờ vết mổ lành, quấn băng hoặc dùng lớp lót để mỏm cụt bớt phù và có hình dạng ổn định; giữ khớp háng, khớp gối không bị co rút; tập khoẻ cơ hông và cơ thân mình.
- Thăm khám và đánh giá: đo mỏm cụt hai bên, đánh giá da, sẹo, sức cơ, thăng bằng và mục tiêu đi lại của người bệnh.
- Làm ổ thử và căn chỉnh: ổ mỏm cụt được thử và chỉnh nhiều lần cho thật khít trước khi hoàn thiện. Với người cụt trên gối cả hai bên, một số trường hợp được tập trước bằng chân giả ngắn không có khớp gối, giúp trọng tâm thấp và dễ giữ thăng bằng [2].
- Tập đi theo giai đoạn: từ đứng trong thanh song song, chuyển trọng lượng, bước, đến đi với dụng cụ hỗ trợ và cuối cùng là tự đi nếu đủ điều kiện.
- Làm ổ mỏm cụt mới khi mỏm cụt ổn định: trong năm đầu, mỏm cụt thường teo nhỏ dần nên cần chỉnh hoặc làm lại ổ.
- Tái khám định kỳ: kiểm tra da mỏm cụt, độ khít của ổ, độ mòn linh kiện và căn chỉnh lại khi cần.
Người mới cắt cụt có thể đọc thêm: Chân giả ngay sau cắt cụt: lợi hay hại?
Kết quả lâu dài của ca cụt hai chân này
Sau khoảng một năm sử dụng, mỏm cụt của chàng trai teo nhỏ lại theo diễn tiến tự nhiên nên được làm ổ mỏm cụt mới. Da mỏm cụt vẫn trắng, khoẻ, không tổn thương, và anh vẫn tự đi lại không cần dụng cụ trợ giúp.
Hai đoạn video năm 2015 và 2017, tức năm và bảy năm sau lần làm chân giả đầu tiên, cho thấy kết quả ấy được duy trì lâu dài.
Chọn nơi làm chân giả cho người cụt hai chân: 5 câu nên hỏi
- Có làm ổ thử và chỉnh nhiều lần trước khi hoàn thiện không? Với người cụt hai chân, độ khít của cả hai ổ là điều kiện tiên quyết.
- Hai chân giả được căn chỉnh đồng bộ thế nào? Nên được căn chỉnh khi đứng và khi đi, có quay video dáng đi để so sánh.
- Hệ thống treo nào được chọn, vì sao? Hút, chân không, liner silicone hay dây đai: mỗi loại hợp với một kiểu mỏm cụt.
- Có chương trình tập luyện kèm theo không? Chân giả tốt mà không tập đúng thì khó đi tốt.
- Khi mỏm cụt teo nhỏ thì xử lý ra sao? Hỏi rõ lịch tái khám và việc chỉnh, làm lại ổ mỏm cụt.
Xem thêm: Kinh nghiệm lắp chân giả chất lượng cao và 3 tiêu chí chọn chân giả thông minh.
Nói thật với người bệnh: không phải ai cũng đạt được ngay
Mỗi người có tuổi tác, nguyên nhân cắt cụt, độ dài và chất lượng mỏm cụt, sức cơ và quyết tâm tập luyện khác nhau. Các nghiên cứu cho thấy người trẻ, cụt không do bệnh mạch máu thường có tiên lượng tốt hơn [4], [7].
Với người lớn tuổi hoặc có bệnh tim mạch, tiểu đường, mục tiêu có thể là đi lại trong nhà với dụng cụ hỗ trợ, đứng dậy và di chuyển an toàn. Đó cũng là một kết quả có ý nghĩa.
Câu chuyện trong hai video cho thấy: khi ổ mỏm cụt được thiết kế chính xác, linh kiện được chọn đúng, hai chân giả được căn chỉnh đồng bộ và người bệnh tập luyện đúng phương pháp, người cụt hai chân có thể quay lại cuộc sống gần như bình thường.
Bài viết mang tính chất thông tin, không thay thế cho việc thăm khám trực tiếp.
Hỏi – đáp về cụt hai chân và chân giả
Cụt cả hai chân có lắp chân giả đi lại được không?
Nhiều người làm được, nhất là người trẻ, cụt do tai nạn và còn giữ được khớp gối ở ít nhất một bên. Khả năng đi lại phụ thuộc chính vào mức cụt, sức cơ hông và chất lượng chân giả [1]. Cần thăm khám trực tiếp để đánh giá từng trường hợp.
Cụt trên gối hay dưới gối thì đi dễ hơn?
Cụt dưới gối dễ hơn nhiều vì còn khớp gối thật. Người cụt trên gối tốn sức hơn khi đi bộ: khoảng 41% so với 12% ở người cụt dưới gối, với nhóm cụt không do bệnh mạch máu [4].
Người cụt hai chân có nên dùng khớp gối điện tử?
Khớp gối điện tử giúp giảm vấp ngã ở người cụt trên gối [12], [13], nhưng giá cao và cần sạc pin hằng ngày. Có nên dùng hay không phụ thuộc mức hoạt động, sức khoẻ, mục tiêu và điều kiện kinh tế của từng người.
Chân giả cho người cụt hai chân có cần ổ mỏm cụt chân không?
Không bắt buộc, nhưng hệ thống chân không giúp giữ thể tích mỏm cụt ổn định trong ngày và giảm bơm lên xuống trong ổ [8], [9]. Với người không có chân lành để bù trừ, sự ổn định này đặc biệt có giá trị. Lựa chọn cụ thể tuỳ từng mỏm cụt.
Bao lâu thì đi được bằng chân giả hai chân?
Tuỳ tình trạng mỏm cụt, sức khoẻ và mức độ tập luyện. Thường cần nhiều tuần đến vài tháng tập có hướng dẫn. Sau năm đầu, mỏm cụt thường teo nhỏ và cần chỉnh hoặc làm lại ổ mỏm cụt.
Chi phí làm chân giả cho người cụt hai chân bao nhiêu?
Chi phí phụ thuộc mức cụt, loại ổ mỏm cụt, hệ thống treo, khớp gối và bàn chân được chọn. Cơ sở chỉnh hình Lê Hoàn tư vấn miễn phí sau khi thăm khám, đưa ra vài phương án phù hợp với nhu cầu và điều kiện của từng gia đình.
Tài liệu tham khảo
- Visser JMA, McCarthy I, Marks L, Davis RC. Is hip muscle strength the key to walking as a bilateral amputee, whatever the level of the amputations? Prosthet Orthot Int. 2011;35(4):451–8. doi:10.1177/0309364611422268 (PMID 21983043)
- Wright DA, Marks L, Payne RC. A comparative study of the physiological costs of walking in ten bilateral amputees. Prosthet Orthot Int. 2008;32(1):57–67. doi:10.1080/03093640701669108 (PMID 18330804)
- Waters RL, Perry J, Antonelli D, Hislop H. Energy cost of walking of amputees: the influence of level of amputation. J Bone Joint Surg Am. 1976;58(1):42–6. (PMID 1249111)
- Ettema S, Kal E, Houdijk H. General estimates of the energy cost of walking in people with different levels and causes of lower-limb amputation: a systematic review and meta-analysis. Prosthet Orthot Int. 2021;45(5):417–27. doi:10.1097/PXR.0000000000000035 (PMID 34538817)
- Genin JJ, Bastien GJ, Franck B, Detrembleur C, Willems PA. Effect of speed on the energy cost of walking in unilateral traumatic lower limb amputees. Eur J Appl Physiol. 2008;103(6):655–63. doi:10.1007/s00421-008-0764-0 (PMID 18478251)
- Ebrahimzadeh MH, Moradi A, Bozorgnia S, Hallaj-Moghaddam M. Evaluation of disabilities and activities of daily living of war-related bilateral lower extremity amputees. Prosthet Orthot Int. 2016;40(1):51–7. doi:10.1177/0309364614547410 (PMID 25249384)
- Sharath S, Henson H, Flynn S, Pisimisis G, Kougias P, Barshes NR. Ambulation and independence among Veterans with nontraumatic bilateral lower-limb loss. J Rehabil Res Dev. 2015;52(7):851–8. doi:10.1682/JRRD.2014.07.0176 (PMID 26745753)
- Board WJ, Street GM, Caspers C. A comparison of trans-tibial amputee suction and vacuum socket conditions. Prosthet Orthot Int. 2001;25(3):202–9. doi:10.1080/03093640108726603 (PMID 11860094)
- Beil TL, Street GM, Covey SJ. Interface pressures during ambulation using suction and vacuum-assisted prosthetic sockets. J Rehabil Res Dev. 2002;39(6):693–700. (PMID 17943671)
- Baars ECT, Geertzen JHB. Literature review of the possible advantages of silicon liner socket use in trans-tibial prostheses. Prosthet Orthot Int. 2005;29(1):27–37. doi:10.1080/17461550500069612 (PMID 16180375)
- Gholizadeh H, Abu Osman NA, Eshraghi A, Ali S. Transfemoral prosthesis suspension systems: a systematic review of the literature. Am J Phys Med Rehabil. 2014;93(9):809–23. doi:10.1097/PHM.0000000000000094 (PMID 24743451)
- Kahle JT, Highsmith MJ, Hubbard SL. Comparison of nonmicroprocessor knee mechanism versus C-Leg on Prosthesis Evaluation Questionnaire, stumbles, falls, walking tests, stair descent, and knee preference. J Rehabil Res Dev. 2008;45(1):1–14. doi:10.1682/jrrd.2007.04.0054 (PMID 18566922)
- Hahn A, Bueschges S, Prager M, Kannenberg A. The effect of microprocessor controlled exo-prosthetic knees on limited community ambulators: systematic review and meta-analysis. Disabil Rehabil. 2022;44(24):7349–67. doi:10.1080/09638288.2021.1989504 (PMID 34694952)
Cần tư vấn cho trường hợp cụ thể?
Gửi phim X-quang hoặc ảnh qua Zalo để kỹ sư Lê Hoàn xem trước, hoặc đến trực tiếp: Số 33 ngõ 167/37 Tây Sơn, Đống Đa, Hà Nội.

Your comment