Tác giả: Lê Hoàn – Nghiên cứu sinh, Thạc sĩ, Kỹ sư chỉnh hình (CPO, ISPO Category I)
Câu chuyện có thật của một bệnh nhân, cùng những bằng chứng khoa học giải thích vì sao điều đó làm được.
Hai đoạn video, một con người
Mời bạn xem hai đoạn video dưới đây. Cả hai đều quay cùng một bệnh nhân: một chàng trai bị cụt cả hai chân, một bên cụt trên gối và một bên cụt dưới gối.
Video 1 – không mặc quần dài (2015): “Bệnh nhân đi hai chân giả – một trên gối và một dưới gối”. Người xem thấy rõ cả hai chân giả, từ ổ mỏm cụt, khớp gối đến bàn chân.
Video 2 – mặc quần dài (2017): “Hai chân giả đi như bình thường”. Chàng trai đi bộ trong một con ngõ nhỏ ở Hà Nội, không cần nạng, không cần gậy.
Đặt hai video cạnh nhau, ta thấy điều đáng nói nhất. Khi mặc quần dài, gần như không ai nhận ra người đang đi trước mặt mình là người cụt hai chân. Bước chân đều, hai bên cân đối, thân người thẳng, không lắc hông, không phải nhìn xuống chân để dò đường. Còn khi bỏ quần dài ra, người xem mới thấy toàn bộ “cỗ máy” đang làm việc thay cho đôi chân thật.
Vì sao đây là một trường hợp đặc biệt khó?
1. Không còn “chân lành” để dựa vào
Người cụt một chân luôn có một chân lành làm trụ. Chân lành gánh phần lớn trọng lượng, giữ thăng bằng, và bù lại những gì chân giả chưa làm được. Người cụt hai chân không có chỗ dựa đó: mọi bước đi đều phải đặt trọn lên chân giả, cả ở thì đứng lẫn thì lăng.
Một nghiên cứu đăng trên Prosthetics and Orthotics International (tạp chí chính thức của Hiệp hội Chân tay giả và Dụng cụ chỉnh hình Quốc tế – ISPO) nhận định: người cụt hai chân là nhóm nhỏ nhưng khó nhất trong phục hồi chức năng bằng chân giả, vì họ không có chân lành để bù trừ, và hai chân giả phải được đồng bộ với nhau mới cho kết quả tốt nhất. Ở Vương quốc Anh, nhóm này chỉ chiếm khoảng 6% số ca chuyển đến làm chân giả chi dưới. Nghiên cứu cũng kết luận rằng mức cụt là yếu tố quyết định chính đến khả năng đi lại của người cụt hai chân [1].
2. Chân cụt trên gối “tốn sức” hơn rất nhiều
Ngay từ năm 1976, nghiên cứu kinh điển của Waters và cộng sự trên Journal of Bone and Joint Surgery đã chứng minh: mức cụt càng thấp thì người bệnh đi càng tốt. Vì vậy, khi mục tiêu là giữ chức năng, cần cắt cụt ở mức thấp nhất có thể [2].
Một tổng quan hệ thống và phân tích gộp năm 2021 (Ettema và cộng sự, Prosthetics and Orthotics International) lượng hoá điều này. So với người không bị cụt, năng lượng tiêu hao khi đi bộ tăng [3]:
| Nhóm | Năng lượng tiêu hao khi đi bộ so với người bình thường |
|---|---|
| Cụt dưới gối, không do bệnh mạch máu | tăng khoảng 12% |
| Cụt trên gối, không do bệnh mạch máu | tăng khoảng 41% |
| Cụt dưới gối do bệnh mạch máu | tăng khoảng 36% |
| Cụt trên gối do bệnh mạch máu | tăng khoảng 102% |
Một nghiên cứu khác trên European Journal of Applied Physiology (Genin và cộng sự, 2008) cho kết quả tương tự: khi đi bộ, mức tiêu hao năng lượng của người cụt trên gối cao hơn người bình thường 30–60%, còn người cụt dưới gối chỉ cao hơn 0–15% [4].
Bệnh nhân trong video phải gánh cả hai gánh nặng cùng lúc: một chân trên gối và một chân dưới gối, mà không có chân lành nào hỗ trợ.
3. Thực tế, phần lớn người cụt hai chân phải dùng nạng, gậy hoặc xe lăn
Một nghiên cứu cắt ngang trên 291 cựu chiến binh cụt hai chân do chiến tranh, theo dõi trung bình 25,4 năm, cho thấy 88,3% vẫn phải dùng dụng cụ trợ giúp khi đi lại [5].
Ở nhóm người cao tuổi bị cụt hai chân do bệnh mạch máu hoặc tiểu đường, kết quả còn khó khăn hơn. Trong số những người còn đi lại được trước lần cắt cụt thứ hai, chỉ 11% còn đi được sau đó. Toàn bộ người cụt trên gối cả hai bên đều mất khả năng đi lại [6].
Đặt cạnh những con số ấy, ta hiểu vì sao hình ảnh chàng trai tự đi, không nạng, không gậy, bước đều trong ngõ nhỏ là một kết quả rất đáng trân trọng.
Điều gì giúp bệnh nhân đi được như người bình thường? Góc nhìn sinh cơ học
Chân giả không tự “biết đi”. Để người cụt hai chân đi được như người bình thường, mọi khâu phải được giải quyết theo đúng nguyên lý sinh cơ học. Ba yếu tố cốt lõi là: thiết kế ổ mỏm cụt, lựa chọn linh kiện, và chương trình tập luyện riêng cho từng người.
1. Ổ mỏm cụt: “nền móng” truyền lực
Toàn bộ trọng lượng cơ thể đi từ xương, qua phần mềm của mỏm cụt, sang ổ mỏm cụt rồi xuống mặt đất. Nếu ổ mỏm cụt ôm không khít:
- mỏm cụt sẽ bơm lên bơm xuống trong ổ mỗi bước đi, làm mất năng lượng và mất cảm giác kiểm soát chân giả;
- áp lực dồn vào một vài điểm, gây đau, phồng rộp, loét da;
- người bệnh mất tự tin, và sẽ tìm đến nạng.
Với người cụt hai chân, hai ổ mỏm cụt phải đạt độ chính xác như nhau. Một bên chỉ cần sai một chút là cả dáng đi bị lệch, vì không còn chân lành để “sửa” lại.
2. Hệ thống treo: giữ thể tích mỏm cụt ổn định
Mỏm cụt co lại sau mỗi lần đi lại. Nghiên cứu của Board, Street và Caspers (2001), đăng trên Prosthetics and Orthotics International, đo thể tích mỏm cụt ở 10 người cụt dưới gối trước và sau 30 phút đi bộ. Với ổ hút thông thường, mỏm cụt mất trung bình 6,5% thể tích. Khi tạo chân không qua van một chiều, thể tích mỏm cụt được giữ ổn định [7]. Nghiên cứu tiếp theo của Beil và cộng sự (2002) cho thấy ổ chân không làm giảm áp lực dương ở thì đứng và tăng lực giữ ở thì lăng. Nhóm tác giả cho rằng đây là cơ chế giúp hạn chế việc dịch bị ép ra khỏi mô mỏm cụt [8].
Về liner silicone, một tổng quan tài liệu trên Prosthetics and Orthotics International (Baars và Geertzen, 2005) đã phân tích các ưu điểm của liner silicone ở chân giả dưới gối [9]. Với chân giả trên gối, tổng quan hệ thống của Gholizadeh và cộng sự (2014) kết luận rằng không có một hệ thống treo nào là “chuẩn” cho mọi người cụt trên gối. Lựa chọn phải dựa trên từng bệnh nhân [10]. Đây chính là lý do chân giả phải được thiết kế riêng, không thể mua sẵn rồi lắp vào.
3. Khớp gối và căn chỉnh: kiểm soát thì đứng và thì lăng
Ở thì đứng, khớp gối giả phải vững, không được khuỵu bất ngờ. Với người cụt hai chân, một cú khuỵu có nghĩa là ngã, vì không có chân lành nào đỡ lại.
Ở thì lăng, khớp gối phải gập và duỗi nhịp nhàng, theo kịp tốc độ bước. Nhờ vậy bàn chân không vấp đất và dáng đi trông tự nhiên.
Căn chỉnh hai chân giả phải đồng bộ: chiều cao, góc đặt bàn chân, vị trí khớp gối so với đường trọng lực. Chỉ cần lệch vài milimét hay vài độ, cơ thể sẽ phải bù trừ bằng cách lắc hông hoặc nghiêng thân, và người xem nhận ra ngay “người này đi chân giả”.
Trong video 2, khi chàng trai mặc quần dài, những dấu hiệu bù trừ đó gần như không xuất hiện. Đó là kết quả của căn chỉnh tốt.
4. Sức mạnh cơ hông và tập luyện
Người cụt hai chân dùng cơ vùng hông để thay cho phần cơ đã mất ở đùi và cẳng chân. Nghiên cứu trên 10 người cụt hai chân nói trên ghi nhận xu hướng: cơ hông càng khoẻ thì khả năng đi lại càng tốt [1]. Vì vậy, chân giả tốt chỉ là một nửa. Nửa còn lại là chương trình tập luyện được thiết kế riêng: tập thăng bằng, tập chuyển trọng lượng, tập bước, rồi tập trên địa hình thật (dốc, cầu thang, đường gồ ghề).
Kết quả lâu dài
Bệnh nhân này bắt đầu được làm chân giả từ năm 2010, khi mới 23 tuổi. Sau khoảng một năm sử dụng, mỏm cụt teo nhỏ lại theo diễn tiến tự nhiên nên cần làm ổ mỏm cụt mới, nhưng da mỏm cụt vẫn trắng, khoẻ, không tổn thương, và anh vẫn tự đi lại không cần dụng cụ trợ giúp. Hai đoạn video năm 2015 và 2017 cho thấy kết quả ấy được duy trì nhiều năm sau đó.
Nói thật với người bệnh: không phải ai cũng đạt được ngay
Mỗi người có tuổi tác, nguyên nhân cắt cụt, độ dài và chất lượng mỏm cụt, sức cơ và quyết tâm tập luyện khác nhau. Các nghiên cứu cho thấy người trẻ, cụt không do bệnh mạch máu thường có tiên lượng tốt hơn [3], [6]. Tuy vậy, câu chuyện trong hai video cho thấy: khi ổ mỏm cụt được thiết kế chính xác, linh kiện được chọn đúng, hai chân giả được căn chỉnh đồng bộ và người bệnh tập luyện đúng phương pháp, người cụt hai chân hoàn toàn có thể quay lại cuộc sống gần như bình thường.
Bạn hoặc người thân cần tư vấn?
Nếu bạn hoặc người thân bị cụt chi, dù là một chân hay hai chân, trên gối hay dưới gối, hãy liên hệ để được thăm khám và tư vấn trực tiếp:
Lê Hoàn – Nghiên cứu sinh, Thạc sĩ, Kỹ sư chỉnh hình (CPO, ISPO Category I)
Địa chỉ: Số 33, ngõ 167/37 Tây Sơn, phường Kim Liên, Hà Nội
Điện thoại / Zalo: 0985 211 888
Website: dungcuchinhhinh.com · dungcuchinhhinh.vn
Bài viết mang tính chất thông tin, không thay thế cho việc thăm khám trực tiếp.
Tài liệu tham khảo
- Nghiên cứu về khả năng đi lại của người cụt hai chi dưới và vai trò của sức mạnh cơ hông (10 người cụt hai chân, đánh giá bằng test đi bộ 2 phút và lực cơ hông đẳng động). Prosthetics and Orthotics International. DOI: 10.1177/0309364611422268.
- Waters RL, Perry J, Antonelli D, Hislop H. Energy cost of walking of amputees: the influence of level of amputation. Journal of Bone and Joint Surgery (Am). 1976;58(1):42–46. DOI: 10.2106/00004623-197658010-00007.
- Ettema S, Kal E, Houdijk H. General estimates of the energy cost of walking in people with different levels and causes of lower-limb amputation: a systematic review and meta-analysis. Prosthetics and Orthotics International. 2021;45(5):417–427. DOI: 10.1097/PXR.0000000000000035.
- Genin JJ, Bastien GJ, Franck B, Detrembleur C, Willems PA. Effect of speed on the energy cost of walking in unilateral traumatic lower limb amputees. European Journal of Applied Physiology. 2008. DOI: 10.1007/s00421-008-0764-0.
- Ebrahimzadeh MH, Moradi A, Bozorgnia S, Hallaj-Moghaddam M. Evaluation of disabilities and activities of daily living of war-related bilateral lower extremity amputees. Prosthetics and Orthotics International. 2016;40(1):51–57.
- Henson và cộng sự. Ambulation and independence among veterans with nontraumatic bilateral lower-limb loss. Journal of Rehabilitation Research and Development. 2015;52(7):851–858. PubMed ID: 26745753.
- Board WJ, Street GM, Caspers C. A comparison of trans-tibial amputee suction and vacuum socket conditions. Prosthetics and Orthotics International. 2001;25(3):202–209. DOI: 10.1080/03093640108726603. PubMed ID: 11860094.
- Beil TL, Street GM, Covey SJ. Interface pressures during ambulation using suction and vacuum-assisted prosthetic sockets. Journal of Rehabilitation Research and Development. 2002;39:693–700.
- Baars ECT, Geertzen JHB. Literature review of the possible advantages of silicon liner socket use in trans-tibial prostheses. Prosthetics and Orthotics International. 2005;29:27–37.
- Gholizadeh H, Abu Osman NA, Eshraghi A, Ali S. Transfemoral prosthesis suspension systems: a systematic review of the literature. American Journal of Physical Medicine & Rehabilitation. 2014;93:809–823. PubMed ID: 24743451.

Your comment